|

یک سفر با چند هدف سیاسی

حمید کریم‌نیا .کارشناس امور بین‌الملل

به‌دنبال سفر «سایمون گس» فرستاده دولت محافظه‌کار انگلیس به تهران موضوع برقراری روابط رسمی بین دو کشور جدی‌تر شد. روابط ایران و انگلیس تنها در یک رابطه دوجانبه ساده خلاصه نمی‌شود. اهمیت این کشور به‌عنوان یکی از پنج‌کشور عضو دایم شورای امنیت و همین‌طور مهم‌ترین عضو اتحادیه اروپا مطرح است که رابطه ایران با هر یک از این نهادهای فراملیتی، از ویژگی‌های خاصی برخوردار است، به‌خصوص در شرایط حاضر که ایران در چالش با پرونده‌های پیچیده نظیر تحریم‌های اقتصادی و مذاکره با کشورهای عضور1+5 قرار دارد. از آن گذشته حضور صدهاهزار ایرانی مقیم این کشور در کنار سایر مسایل ذی‌ربط بین دوکشور، موقعیتی برای تداوم روابط کنسولی به‌وجود آورده که هر زمان که قطع رابطه کامل برقرار شده، بزرگ‌ترین معضل برای این حوزه کاری برای ایرانیان به‌وجود آمده و در نتیجه در اولین فرصت، در حوزه روابط دوجانبه بخش کنسولی بازگشایی شده است. همین امر نشان می‌دهد تداوم قطع رابطه کامل حتی در عادی‌ترین بخش آن ممکن نیست، بنابراین در حوزه‌های مهم‌تر سیاسی و اقتصادی قطعا از اهمیت ویژه‌ای برای طرفین برخوردار خواهد بود، این مساله بارها در طول دوران تاریخ معاصر تکرار شده است. از دیگر سو هم باید اذعان کرد اهمیت ایران از دیرباز برای انگلیس بر کسی پوشیده نبوده است. لیکن شرایط امروزی با گذشته بسیار متفاوت شده است. ایران مهم‌ترین کشور منطقه و دارای ظرفیت‌های بسیار بالا در حوزه‌های اقتصادی و سیاسی در خاورمیانه است. از این‌رو این موقعیت با نگرش سیاسی- اقتصادی انگلیس در منطقه خاورمیانه قاعدتا باید در چارچوب همکاری‌هایی بدون پیش‌آوردن حساسیت‌های ملحوظ از نظر جمهوری اسلامی ایران باشد. اما هدف این سفر در این مقطع از چند جنبه قابل بررسی است: ابتدا اینکه، روابط دوجانبه ایران و انگلیس پس از انقلاب اسلامی از یک فراز و نشیب غیر‌متعارفی برخوردار بوده است. این سومین باری است که ظرف 35سال گذشته طرفین پس از قطع رابطه تصمیم به برقراری روابط سیاسی می‌گیرند. چرا این‌همه فراز و نشیب در این روابط وجود دارد که در هیچ‌یک از کشورهای مهم (حتی آمریکا) اتفاق نیفتاده است؟ پاسخ آن در درجه نخست در ساختار ذهنی و سیاسی طرفین نهفته است؛ ساختاری که طرف انگلیسی با آن سابقه تاریخی‌اش همچنان علاقمند به داشتن روابط با ایران با حفظ دیدگاه‌ها و نگرش منطقه‌ای و قدرت‌طلبانه است. دلیل این علاقمندی نیز اهمیت ایران در منطقه خاورمیانه است که فقدان حضور دیپلماتیک در تهران نوعی خلأ در اجرای محاسبات اقتصادی و سیاسی محسوب می‌شود و موقعیت‌هایی از این دو جنبه را از دست خواهد داد. از این‌رو، در شرایطی که شرکای اروپایی درصددند تا حضور جدی در این موقعیت پیدا کنند، بازماندن انگلیس نمی‌تواند توجیه‌پذیر باشد. به‌طور اصولی دیپلماسی انگلیس نسبت به ایران و اصولا همه کشورهای دیگر نوعی رفتار تجربی- عملی و خالی از احساس‌های واکنشی است. عقلانیت سیاسی دستگاه سیاست خارجی این کشور در قبال حوادث اتفاق‌افتاده با ایران، حاکی از موقع‌شناسی و بهره‌گیری از شرایط و اقتضائات موجود بوده است. در نگرش طرف مقابل یعنی ایران، این روابط با نوعی عقلانیت احساسی و بقای تنفر و بدبینی از گذشته آمیخته بوده است، به شکلی که تاثیر رویدادهای تاریخی را در نگاه به این روابط به‌همراه داشته و در عین حال اهمیت‌داشتن روابط را به‌نوعی درک کرده که ترکیبی از واکنش‌های متفاوت و گاهی متضاد را به‌وجود آورده است. همین امر باعث شده تا واکنش‌های متغیر در رابطه سیاسی در طول این چند دهه بروز کند. در ثانی، دو طرف ایران و انگلیس از وضعیت و اهمیت همکاری خود در سطح دوجانبه و بین‌المللی باخبرند و می‌دانند که قطع روابط صرفا به‌عنوان یک عمل تنبیهی برای جبران برخی اقدامات تنها راه چاره کار تلقی می‌شود. برداشت ایران و انگلیس از یکدیگر ترکیبی از التزام همکاری به‌همراه نوعی بدبینی بوده، بنابراین ساختار روابط اقتضائاتی را ایجاب می‌کند که تداوم این قطع روابط امکان‌پذیر نخواهد بود. احتمالا این ابتکار عمل و تجربه سیاسی انگلیس باشد که توانسته است بحران روابط را مهار کرده و به‌نحوی جبران مافات کند و اجازه کهنه‌شدن زخم بحران را ندهد. به‌عبارتی با شناختی از روانشناسی رفتاری بخشی از جامعه ایرانی و همان بعد احساسی کنش‌هایی که بروز کرده را به‌نوعی با روش‌های جبرانی حل‌وفصل کند. و بالاخره، گفت‌وگوهای «1+5» بخشی از اهداف سفر اعلام شده است. در بیانیه وزارت خارجه انگلیس ضمن اشاره به موضوع سفر «گس» به تهران، هدف آن را بحث پرونده اتمی ایران اعلام کرده و جزو اهداف اصلی این سفر آورده است. همچنان‌که سایر شرکای اروپایی‌اش چنین تماس‌هایی را تا قبل از نشست بعدی با ایران انجام خواهند داد. در همین راستا وی ملاقاتی با معاون عربی و آفریقایی وزارت خارجه کشورمان انجام داد که نشان‌دهنده طرح مسایل منطقه‌ای از قبیل اوضاع عراق و انتخابات آن، وضعیت سوریه، موضوع آشتی «فتح» و «حماس» و از این قبیل می‌تواند جزو موضوعات مذاکره بوده باشد. در این رابطه انگلیس بسیار مشتاق است تا از نظرات ایران مطلع باشد. با این حساب طرفین این جمع‌بندی را دارند تا از فرصت به‌وجودآمده برای ترمیم اساسی این روابط استفاده کرده و روابط را به سمت عادی‌سازی جلو ببرند. به همین دلایل، سفر یک‌روزه فرستاده انگلیسی به تهران می‌تواند بسیار مهم باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.