|

ارزش‌های برگزاری یک روز نجوم موفق

مردم را میهمان آسمان کنیم

محمدرضا نوروزی . مروج علوم و منجم آماتور

روز نجوم قریب ۴۰ سال است که در دنیا (به پیشنهاد داگ برگن، انجمن نجوم کالیفرنیای شمالی) و ۱۴ سال است که در ایران (به همت اعضای رصدخانه آموزشی زعفرانیه) برگزار می‌شود. در تمام این سال‌ها، روز نجوم در ایران و جهان، به زمانی برای آشنایی بیشتر مردم با دنیای بیکران ستاره‌شناسی بدل شده و تقریبا همه ستاره‌شناسان آماتور و برخی از ستاره‌شناسان حرفه‌ای برای فرارسیدن آن، روز‌شماری و از مدت‌ها قبل برای برگزاری بهتر آن برنامه‌ریزی می‌کنند. اما پرسشی که به‌خصوص در ایران شایسته است به آن بپردازیم این است که برای برگزاری این روز چه بایدونبایدهایی وجود دارد؟ چه باید بکنیم و از انجام چه فعالیت‌هایی پرهیز کنیم که نتیجه سودمندی از وقت و انرژی و هزینه‌هایی که کرده‌ایم، کسب کنیم؟ تقریبا با خیال راحت می‌توان گفت هیچ خط سیر مشخصی برای برگزاری روز نجوم در دنیا وجود ندارد. اما بر اساس تئوری‌های آموزشی و نیز تجارب برگزاری اینگونه‌برنامه‌ها می‌توان فاکتورهایی را برای برگزاری بهینه روز نجوم مشخص کرد: شاید مهم‌ترین موردی که باید در برگزاری برنامه‌های روز نجوم به آن توجه کرد این است که روز نجوم (و تقریبا همه برنامه‌های مشابه) یک کارناوال یا یک جشن نجومی است. بنابراین باید رنگ‌وبوی جشن را به خود بگیرد. روز نجوم را نمی‌توان با یک نمایشگاه نجومی برابر دانست. در این روز قرار بر این نیست که صاحبان حرفه‌ها و دانایی‌های مرتبط با علم نجوم در فضایی رسمی، به ارایه محصولاتشان یا دانایی‌هایشان بپردازند. جشن‌ها، کارناوال‌ها و فستیوال‌هایی اینگونه، معمولا فضایی غیررسمی دارند. حتی منجمان حرفه‌ای، آنهایی که سمتی در دانشگاه یا مراکز پژوهشی بزرگ دارند هم با هیبتی غیررسمی و حتی گاه با لباس‌هایی عجیب‌وغریب در بین علاقه‌مندان حاضر می‌شوند. بنابراین شاید این شناسه را مهم‌ترین شناسه برگزاری روز نجوم بدانم. علاوه بر این، نکته بسیار مهم دیگر اینکه، مراسم روز نجوم (و همه برنامه‌های علمی اینگونه) را نباید با کلاس درس یا سخنرانی‌های آکادمیک همسان فرض کرد. این نباید را باید جدی گرفت. گاه دیده می‌شود که مجریان روز نجوم در ایران، با توضیحاتی پیچیده و فنی به بیان مسایل نجومی برای بازدیدکنندگان می‌پردازند. زمانی طولانی در میان همهمه بازدیدکنندگان در یک پارک یا فضای بام یک رصدخانه یا یک مرکز علم و موزه، مخاطب را سرپا نگه‌داشته و برایش درباره موضوعی نجومی صحبت می‌کنند. مخاطب خسته و بی‌حوصله می‌شود و در نهایت به نقض‌غرض می‌رسیم. مخاطب شاید از نجوم (و در بدترین حالت از علم) زده می‌شود! وای بر ما. هنر ما این است که در این برنامه‌ها بتوانیم مخاطب را با لطایف‌الحیل به ستاره‌شناسی علاقه‌مند کنیم یا علاقه‌شان را افزایش دهیم. توصیفاتی کوتاه، موجز، پر از جذابیت و حیرتمندی همه آن چیزی است که به آن نیاز داریم، این مهارتی است که واقعا هر کسی ندارد و به آن مسلط نیست. مادرزادی هم نیست. باید تجربه کرد و آموخت. روز نجوم مثل هر برنامه دیگری از این دست (مثلا روز جهانی عدد پی و...) کارکردهای دوگانه‌ای دارد. مردم عادی را به موضوع اصلی علاقه‌مند می‌کند و از سوی دیگر تب اجتماعی آن را ایجاد می‌کند. این تب اجتماعی می‌تواند همانند یک سرمایه اجتماعی، سیاستمداران و تصمیم‌سازان کلان جامعه را به اتخاذ تصمیم‌های کلان در ترویج و گسترش آن علم مجبور کند. به عبارتی ما با برگزاری برنامه‌های روز علم، روز نجوم و... به سیاستمداران و سیاستگذاران می‌گوییم که جامعه در زمینه علم چه مطالباتی دارد و چه نیازهایی را طلب می‌کند. بنابراین خوب است همه برگزارکنندگان روز نجوم به این امر توجه کنند. ما گروه‌هایی سیاسی نیستیم، اما توجه داشته باشیم که علم یک مقوله اجتماعی است. می‌توانیم شهرداری‌ها را درگیر کنیم و از آنها کمک بخواهیم، شورای شهر، اعضایشان به همراه خانواده‌شان و... میهمانان ویژه این مراسم خواهند بود. آنها اگر دچار این تب اجتماعی بشوند، از حامیان آتی برنامه‌های علمی خواهند بود. در ایران متاسفانه برگزاری این برنامه‌ها مثل شب یوری و روز نجوم و روز فضا و... کاری در حوزه فعالیت‌های آماتورها محسوب می‌شود؛ کارهایی که به فضاهای سنی نوجوانان یا جوانان مرتبط است و هیچ یک از حرفه‌ای‌ها به آن مرتبط نیستند. یکی از معضلاتی که در جامعه ما به وفور وجود دارد و فرصت‌هایی شبیه به روز نجوم می‌تواند گامی هرچند کوچک برای رفع آن بردارد، آگاهی دادن به مردم درباره آن‌چیزهایی است که در پشت درهای بسته مراکز علمی رخ می‌دهد. در تمام دنیا مراکز پژوهشی نجوم، رصدخانه و سازمان‌های فضایی، درهای بخش‌های مختلف‌شان را تا حد ممکن برای مردم باز می‌کنند تا آنها از پشت پرده فعالیت‌های علمی در این مراکز باخبر شدند. خوب است در روز نجوم، دانشگاه‌ها و پژوهشکده‌هایی همچون «IPM» (پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، رصدخانه ملی، گروه‌های پژوهشی فیزیک و...) به مردم سرویس دهند، آنها را به آزمایشگاه‌ها ببرند و لذت علم را به آنها نشان دهند. راز و ارزش برگزاری یک روز نجوم موفق می‌تواند در همین گزاره‌های به ظاهر ساده خلاصه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.