|

درباره تاریخچه روز و هفته جهانی نجوم و فعالیت‌های آن

بیشتر از حال هم بدانیم

احمد دالکی . پژوهشگر ستاره‌شناس و پدر نجوم آماتوری ایران

از حدود چهاردهه قبل، روز جهانی نجوم در خارج از ایران آغاز شده و هدف عمده آن زیر یک‌سقف‌آوردن ستاره‌شناسان و گفت‌وگو و تبادل‌نظر برای مسبب آگاهی از پیشرفت‌ها و اقدامات گروه‌های گوناگون در کشورهای مربوطه است. بانیان این برنامه‌ها اغلب ستاره‌شناسان آماتور هستند که به آسمان دلبستگی دارند و بخشی از اوقات خود را صرف دیدار و شناخت بیشتر آسمان‌خدای بزرگ می‌کنند. باید دانست که شروع این برنامه در کشورهای مختلف، در زمان‌های گوناگون بوده است. برای مثال در آمریکا از سال 1973 میلادی (1353 خورشیدی)، این برنامه‌ها طوری آغاز شده که در یکی از دو ماهی باشد که فصل سرما و ابری کم‌وبیش تمام شده و هوا به نسبت معتدل و برای رصد مناسب باشد. به همین دلیل یکی از ماه‌های آوریل یا می ‌انتخاب می‌شود که حدودا مصادف با اواسط فروردین تا اواسط خرداد است. تعیین نهایی روز نجوم هم به دو عامل بستگی دارد: یکی اینکه این روز باید شنبه باشد - زیرا در بسیاری از کشورهای جهان، روزهای شنبه و یکشنبه، روزهای تعطیل پایان هفته هستند - اما شرط دوم، بیشتر ویژگی نجومی دارد، به این صورت که شنبه مورد نظر باید طوری انتخاب شود که موضع کره ماه، حالت نزدیک‌ترین ایام را به «تربیع اول» داشته باشد، به بیان دیگر، از ابتدای ماه قمری باید دست‌کم هفت روز یا بیشتر گذشته باشد. برای مثال در سال 2014، ماه می ‌و روز دهم به‌عنوان روز نجوم انتخاب شد که برابر با 20 اردیبهشت 93 در کشور ماست. تربیع اول هم مصادف با روز چهارشنبه 17 اردیبهشت یا هفتم ماه رجب است. به‌طور کلی در ایران هم این برنامه از یکی، دو دهه قبل و با همت ستاره‌شناسان و رسانه‌های علمی و تا حدودی، رسانه عمومی صداوسیما کم‌وبیش اجرا می‌شود. البته این مراسم به جای روز شنبه، در روز جمعه که تعطیلی پایان هفته رسمی کشور ماست، اجرا می‌شود. هفته نجوم امسال نیز از 15 تا 21 اردیبهشت است و مراسم و جشن‌های متناسب با این هفته نیز در این دوره زمانی انجام می‌شود. لازم به ذکر است که کمک مطبوعات و به ویژه ماهنامه‌های «نجوم» و «آسمان شب» و تلاش‌های گروه‌های نجومی در ترویج هرچه‌بیشتر این روز در میان مردم، تاثیر بسزایی داشته است. همانطور که اشاره شد، این جشن و گردهمایی در ایران هم به روال آنچه در سایر کشورها انجام می‌شود، نخست با نام «هفته نجوم» گسترش یافت و پاره‌ای از موسسات که عمدتا غیرانتفاعی هستند، برخی امکانات و ابزارهای ستاره‌شناسی و فضایی خود را به نمایش می‌گذارند و سخنرانی‌هایی برپا می‌کنند. البته آمار خیلی دقیقی از این فعالیت‌ها در دسترس نیست، ولی اقداماتی در جریان است که ارتباط دقیق‌تری بین انجمن‌های ستاره‌شناسی و گروه‌هایی که در نقاط مختلف کشور به این کار می‌پردازند، برقرار شود. از جمله در ماهنامه ستاره‌شناسی «آسمان شب» سال پنجم شماره 30، مقاله‌ای از اینجانب انتشار یافت که در آن پیشنهاد شده اتحادیه‌ای از انجمن‌های ستاره‌شناسی آماتور تشکیل شود تا «بیشتر از حال هم بدانیم.» از طرفی مرکز علوم و ستاره‌شناسی تهران هم درصدد اقداماتی در این زمینه است که امیدوارم با موفقیت به نتایج مثبت و عملی خوبی برسند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.