اهمیت نجوم و گسترش نجوم آماتوری در گفتوگو با «محمدتقی میرترابی»
پاسخ پرسشهای زمینیتان را درآسمان بجویید
گروه علم: از 15 تا 21اردیبهشت امسال را هفته نجوم اعلام کردهاند و به همین مناسبت، مراسم و جشنهای بسیاری متناسب با این هفته در بسیاری از شهرهای ایران انجام میشود. بسیاری از رسانهها از مدتها پیش به استقبال این هفته رفتهاند و اخبار مربوط به آن را منتشر میکنند. ما نیز به همین مناسبت با دکتر «محمدتقی میرترابی» استاد فیزیک دانشگاه الزهرا همسخن شدیم تا با او درباره تاریخچه علم نجوم و دستاوردهایی که این علم میتواند برای ما داشته باشد، گفتوگو کنیم. وی در دوره لیسانس و فوقلیسانس، در دانشگاه شیراز تحصیل کرد و دکترای اخترفیزیک خود را از دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان دریافت کرد. زمینههای پژوهشی مورد علاقه وی، تحول ستارههای کمجرم، شاخه مجانبی غولها، بادهای ستارهای و سحابیهای سیارهنماست. وی سرپرست تیم المپیاد نجوم ایران در دورههای هشتم تا دوازدهم (2003 تا 2007)، بود. وی هماکنون عضو هیات تحریریه مجله «نجوم» و محقق پژوهشگاه رصدخانه ملی ایران است. دکتر «میرترابی» در این گفتوگو ضمن تاکید بر اینکه علم فیزیک علمی بنیادین است و دستاوردهای آن شاید امروز و فردا در زندگی ما تاثیرگذار نباشد، گفت پس از
آنکه مهندسان توانستند علم را به فناوری تبدیل کنند، دستاوردهایش وارد زندگی ما میشود. علاوه بر اینها وی با یادآوری اهمیت علم نجوم و بهویژه نجوم آماتوری در پیشبرد درک ما از اهمیت علوم و در نهایت بهبود وضعیت فرهنگی اجتماع و همچنین بااهمیت شمردن ژورنالیسم علمی، بر لزوم دقت در انتشار دقیق و صحیح اخبار علمی تاکید کرد: با توجه به اینکه در هفته جهانی نجوم قرار داریم و موضوع بحث ما هم علم نجوم است، خوب است در ابتدای این گفتوگو، به علم نجوم و پدیدههایی که بررسی میکند، بپردازیم. حوزه فعالیت علم نجوم همه آنچیزهایی است که در آسمان وجود دارد. حتی کرهزمین هم بهعنوان یک سیاره، به نوعی میتواند موضوع علم نجوم باشد. در این حالت علم نجوم چگونگی پدیدآمدن سیاره زمین، جایگاه آن در منظومه شمسی، وضعیت ویژگیهای آن و همچنین حرکتهای آن در منظومه شمسی را بررسی میکند. پس بهطورکلی، آنچه که در عالم هستی وجود دارد، موضوع علم نجوم است و ما در علم نجوم بررسی و تحقیق میکنیم که این اجرام چیستند و از چه جنسی هستند، از کجا آمدهاند و در کجا قرار دارند، چگونه پدید میآیند و چگونه متحول میشوند و در نهایت
چگونه از بین میروند. علم نجوم چه زمانی و چگونه پدید آمده است؟ نجوم یکی از قدیمیترین علومی است که ما میشناسیم. طبق اسنادی که بهدست آمده، مشخص شده است که انسان از هزاران سال پیش شیفته آسمان بوده و آسمان را رصد میکرد، پس بخش زیادی از علم نجوم، سابقه بسیار طولانی دارد که مربوط میشود به مشاهده مستقیم آسمان و پدیدههای درون آن مانند سیارهها و ستارگان. البته دانشمندان گذشته مانند «ابرخس» یا «بطلمیوس» آسمان را صرفا با چشم غیرمسلح مشاهده میکردند و میخواستند حرکتهای سیارات و خورشید و ماه و ستارگان را تفسیر کنند. آنها بر مبنای همین مشاهدههای مستقیم، مدلهایی نیز ساخته بودند. طبق مدل آنها که سیستم «زمینمرکزی» نام داشت، زمین در مرکز عالم قرار داشت و خورشید و ماه و سیارات دیگر به دور زمین میچرخیدند. بعدها با گذشت زمان و در دوران شکوفایی تمدن اسلامی، منجمانی مانند «ابوریحان بیرونی»، «عبدالرحمان ابنصوفی» و «خواجه نصیرالدینطوسی» روی مدلهای نجومی کار میکردند که البته دستاوردهای برجستهای نیز داشتند. در دوران رنسانس نیز دانشمندانی مانند «کپرنیک»، «کپلر»، «گالیله» و «نیوتن» به بررسی و تفسیر
حرکتهای اجرام نجومی در آسمان پرداختند و سعی کردند پدیدههای مشاهدهشده را با علم و نظریههای زمان خود تفسیر کنند. البته شاید آنها هم درک و تصور چندان درست و روشنی از جنس و ماهیت این اجرام نداشتند. برای مثال در آن زمان چندان مشخص نبود که ستارگان و سیارات از چه چیزهایی ساخته شدهاند و نوری که تولید میکنند، چگونه و در اثر چه پدیدههایی به وجود میآید. از قرن هفدهم به بعد، کمکم پایههای علوم جدید پیریزی شد و منجمان هم کمکم پیمیبردند که مدل درست منظومه شمسی به چه شکلی است. در این دوران بود که مدل «خورشید مرکزی» پدید آمد و دانشمندان خورشید را در مرکز منظومه شمسی قرار دادند و زمین و ماه و سیارههای دیگر به گرد خورشید در حرکت هستند. از اوایل قرن بیستم، فیزیک به پیشرفتهای قابلملاحظهای دست یافت و در واقع از این زمان به بعد علم نجوم هم به بخشی از علم فیزیک تبدیل شد. در این دوران بود که منجمان به کمک دانش فیزیک جدید توانستند اجرام نجومی را بهدرستی بررسی کنند و پاسخ پرسشهای خود در علم نجوم را با کمک علم فیزیک بیابند. در این دوران بود که پاسخ بسیاری از پرسشهای قدیمی و مهم پیدا شد. دانشمندان برای
اولینبار دریافتند که ستارگان چگونه نور تولید میکنند یا این اجرام چگونه پدید میآیند و تحول پیدا میکنند. علم نجوم امروزه چه شاخهها یا گرایشهایی دارد؟ هماکنون خود علم نجوم، شاخههای بسیار دارد، اما دو شاخه اخترفیزیک و کیهانشناسی بسیار مهم هستند. درباره اخترفیزیک باید گفت از تلفیق نجوم و فیزیک، دانش جدیدی به نام اخترفیزیک پدید میآید. به طور ساده و خلاصه، اخترفیزیک یعنی استفاده از دانش فیزیک برای شناخت اجرام نجومی. فیزیکی که در اخترفیزیک به کار میرود، بیشتر شامل دستاوردهای فیزیک قرن بیستم است. البته بعدها با گسترش علم فیزیک و نجوم، شاخه جدید دیگری به نام کیهانشناسی در فیزیک پدید آمد. هدف علم کیهانشناسی بررسی ساختار عالم در مقیاس بزرگ است، یعنی بررسی این موضوع که این عالم چگونه پدید آمده است و چه شکلی دارد؟ کهکشانها چگونه پدید میآیند و چه شکلهایی دارند. این علم نیز از دستاورد علم فیزیک در قرن بیستم و پس از آن استفاده میکند. امروزه آن بخش از علم نجوم قدیم که صرفا به حرکتهای ظاهری سیارات میپرداخت، تقریبا منسوخ شده است و تقریبا بیشتر منجمان یا در اخترفیزیک مشغول فعالیت هستند که
کارشان بررسی ساختار داخلی ستارگان و تحول ستارگان و زندگی و مرگ ستارگان است یا در حوزه کیهانشناسی فعالیت میکنند. این دسته از دانشمندان میخواهند ساختار کل جهان را در مقیاس بزرگ بررسی کنند و بدانند که عالم چه شکلی دارد یا چگونه پدید آمده است، کهکشانها کجا هستند یا چگونه پدید میآیند و متحول میشوند. البته در قرن20 علاوه بر موارد یادشده دانشمندان به شناخت بیشتری از عالم نیز رسیدند، از جمله اینکه عالم در حال انبساط است یا بخش زیادی از ماده موجود در عالم به شکل ماده تاریک است. اینکه این مواد از کجا آمدند یا از چه جنسی هستند، از دیگر پرسشهای مهمی است که دانشمندان امروزه نیز در جستوجوی پاسخی برای آنها هستند. با توجه به تعریفی که شما از اخترفیزیک و کیهانشناسی ارایه دادید و زمینههای پژوهشی آنها را بیان کردید، ممکن است این پرسش مطرح شود که دستاوردهای این علوم چه نقشی در زندگی روزمره ما میتواند داشته باشد؟ در پاسخ به این باید تاکید کنم علم فیزیک و بسیاری از شاخهها و گرایشهای آن، بخشی از علوم پایه و علوم بنیادی است و بسیاری از این علوم در حوزه مباحث نظری فعالیت میکنند و در نتیجه با این
تعریف، شاید بسیاری از دستاوردهای علم فیزیک نیز در زندگی روزمره ما کاربردی نداشته باشد. بسیاری از پژوهشهای کنونی فیزیک در حوزه ذرات بنیادی است یا مواردی از این دست است و دستاوردهای آنها شاید در زندگی روزمره ما نقش و حضور چندانی نداشته باشد. پس چرا ما باید وقت و انرژی و منابع مالیمان را به علمی اختصاص دهیم که به نظر شما نقشی در زندگی روزمره ما ندارد؟ در نظر داشته باشید که ما در زندگی روزمره خود معمولا از دانش به طور مستقیم استفاده نمیکنیم بلکه از فناوری استفاده میکنیم که از محصولات و پیامدهای دانش است، به بیان دیگر خود دانش به شکل مستقیم به ما منفعتی نمیرساند بلکه دانش به مرور زمان به فناوریای تبدیل میشود که بعدها مهندسان نتیجه این فناوریها را به شکل مصنوعات کاربردی مانند رادیو و تلویزیون و موبایل در اختیار ما قرار میدهند. برای مثال ما امروزه از تلفن همراه استفاده میکنیم، این تلفنها در زندگی روزمره ما بسیار کاربرد دارد، این تلفنها کارآیی خود را به اثبات رساندهاند اما باید دانست این فناوری در علم و دانشی ریشه دارد که در قرن هجدهم و نوزدهم پدید آمد. ابتدا فیزیکدانانی مثل «هرتز»
و «ماکسول»، علم مربوط به ارتباطهای رادیویی را کشف کردند. این فیزیکدانان که در ابتدا پدیدههای الکترومغناطیس را بررسی میکردند، متوجه شدند که نور هم یک پدیده الکترومغناطیس است و بعدها به خواص امواج رادیویی پیبردند و دریافتند میتوان از امواج رادیویی برای برقراری ارتباط استفاده کرد. در نظر داشته باشید تا زمانی که قسمتهای نظری امواج الکترومغناطیس بررسی میشد، شاید برخی بر این باور بودند که چنین پژوهشهایی برای زندگی روزمره ما مفید نیست، چون هنوز دانش صرف بود و به فناوری تبدیل نشده بود اما امروزه که فناوریهای مربوط به استفاده از این علوم گسترش یافته است، ما از فواید آن بهرهمند شدهایم. پس زمانی که دانش قرن 18 و 19 به فناوری تبدیل شد، به زندگی روزمره ما راه یافت. به همین ترتیب میتوان گفت دانشی که ما امروزه به عنوان فیزیک میشناسیم (و بسیاری از شاخههای آن مانند نجوم و اخترفیزیک و کیهانشناسی)، شاید بهنظر برسد که هیچ فایدهای برای ما ندارد زیرا ما نمیتوانیم ذرات بنیادی را ببینیم که این ذرات کاربرد مستقیمی در زندگی ما دارند، اما در سالهای آینده که از دستاوردهای این دانش در فناوری استفاده شد، بهتر احساس
میکنیم که چقدر در زندگی ما نقش دارند. در بین علوم مختلف، علم نجوم بیش از همه طرفدار دارد و بسیاری از مردم عادی هم به کارهای نجوم آماتوری میپردازند، اما کمتر پیش میآید که کسی طرفدار آماتور فیزیک یا ریاضی باشد. راز جذابیتهای علم نجوم چیست؟ یکی از دلایلی که بسیاری از علوم جدید، در بین مردم طرفدار ندارند این است که بسیار پیشرفت کردهاند و در نتیجه بسیاری از مردم عادی درک روشنی از حرفهای فیزیکدانان و شیمیدانان ندارند و اگر هم این مقالههای آنان را بخوانند، سر درنمیآورند. امروزه علم بسیار پیشرفت کرده و مفاهیم بسیار مجردی را پدید آورده که برای عامه مردم قابلدرک نیست، برای مثال اگر بگوییم در جهان چیزی به نام ماده تاریک وجود دارد، بسیاری از مردم درک روشنی از این پدیده ندارند، یا برای مثال نسبیت عام، ریاضیات بسیار پیشرفتهای دارد که برای مردم عادی قابل درک نیست، اما همین مردم میتوانند بسیاری از پدیدههای عینی را درک کنند، برای مثال وقتی که به آسمان نگاه میکنند، پرسشهای بسیاری درباره ماهیت ستارگان برای آنها مطرح میشود. پس به طور ساده و خلاصه میتوان گفت بخشی از علم که در پیش چشم مردم
باشد، جنبه بسیار جذابی برای مردم دارد. علم نجوم این ویژگیها را دارد زیرا همه ما، ماه و ستارگان را در آسمان میبینیم و به همین دلیل محبوب بسیاری از مردم است؛ بهویژه نجوم قدیم یا نجوم مشاهداتی یا رصدی. این مفاهیم برای همه مردم قابل درک است و به همین دلیل هم بسیار طرفدار دارد. در نجوم آماتوری هم وضعیت ستارگان و سیارات و نوع حرکتهای آنان بررسی میشود. صورتهای فلکی و برخی از پدیدههای ساده و طبیعی مانند چگونگی پدیدآمدن فصلها، کوتاه و بلندشدن طول روز و شب در فصلهای مختلف سال، از جمله دیگر موضوعاتی است که در نجوم آماتوری بررسی میشود. همه اینها پدیدههای شناختهشدهای برای همه ما هستند و در زندگی روزمره ما هم دخیل است و تا حدودی هم در زندگی ما تاثیر دارد. از همینرو علاقهمند میشویم که دلیل این پدیدههای مشاهدهشده را بدانیم. علم نجوم از بسیاری از پدیدههای مشاهدهشده رازگشایی میکند. با توجه به اینکه در هفته نجوم قرار داریم، درباره نقش و اهمیت علم نجوم بگویید و اینکه برگزاری چنین مراسمی، در پیشبرد آگاهیهای علمی ما چه نقشی میتواند داشته باشد؟ هدف اصلی از برگزاری روز نجوم و هفته نجوم،
ترویج علم در جامعه است. یکی از عوامل بسیار مهمی که در ارتقای سطح فرهنگی جامعه نقش دارد، علوم جدید است. به تجربه ثابت شده است در جوامعی که مردم دقت بیشتری دارند، بیشتر هم مطالعه میکنند و در نتیجه سطح زندگیشان در بسیاری از حوزهها، بالاتر است. هدف از برگزاری روز و هفته نجوم این است که از انگیزه یا علاقه و اشتیاق مردم برای دیدن و شناخت پدیدههای آسمان، استفاده کرده و آنان را به علمآموزی تشویق کنیم. مطمئنا علمآموزی باعث ارتقای سطح فرهنگی جامعه و باعث بهبود کیفیت زندگی مردم و در مقیاسی بزرگتر باعث اصلاحات اجتماعی میشود. امروزه بسیاری از رسانههای علمی ایران، اخبار مربوط به برگزاری برنامههای علمی مانند روز و هفته نجوم را منتشر میکنند. شما چه توصیههایی برای برگزارکنندگان چنین مراسمی و همچنین روزنامهنگاران علمی دارید که بازدهی این مراسم را افزایش دهد؟ روی سخن من در اینجا، با رسانههای علمی است که اگر میخواهند اخبار علمی را منتشر کنند، باید بسیار دقت کنند که این اخبار صحیح و درست باشد و برای اطمینان از صحت و درستی این اخبار، حتما اخبار را از منابع دقیق و معتبر تهیه کنند. علاوه بر این،
توصیه میکنم پس از تنظیم اخبار علمی و پیش از چاپ و انتشار، حتما آن را در اختیار یک فرد متخصص قرار دهند تا مطمئن شوند هیچگونه خدشهای بر صحت و دقت این اخبار وارد نیست. متاسفانه در 10 یا 20سال پیش، رسانهها چندان توجهی به علوم پایه نداشتند و برخی از رسانههایی هم که اخبار علمی را منتشر میکردند، اخبارشان چندان دقیق نبود. رسانهها معمولا به اخبار سیاسی و اجتماعی بیشتر توجه میکردند و معمولا بخش علم روزنامهها، بخش کوچک و کماهمیتی بود که چندان در مورد صحت اخبار آن دقت نمیکردند. متاسفانه انتشار اخبار علمی نادرست یا بدتر از آن، انتشار برخی خرافات در قالب اخبار علمی، باعث بیاعتمادی مردم نسبت به این رسانهها شد. البته در طول سالهای گذشته دیدگاه رسانهها نسبت به علم بسیار بهتر شده و کمکم در سالهای اخیر ژورنالیسم علمی در ایران پا گرفته است. امروزه در ایران نشریات علمی نسبتا زیادی منتشر میشود که کارشان عامهفهمکردن علوم مختلف است، یعنی علوم جدید را به زبان بسیار ساده بین مردم منتشر میکنند. امروزه بسیاری از روزنامهنگاران علمی ایران در کار خود مهارت دارند و این موضوع بسیار مهم است که اهمیت کار
روزنامهنگاری علمی در محیط رسانههای ما، به درستی درک شود. هنگام انتشار اخبار علمی حتما باید دقت کرد که خبر درست و دقیق تنظیمشده باشد و به تایید متخصصان آن رشته برسد. البته خوشبختانه امروزه برخی از روزنامهنگاران علمی ایران در حوزه فعالیت خودشان، متخصص و صاحبنظر هستند و خودشان هم میتوانند درباره درستی و نادرستی اخبار قضاوت کنند یا درباره انتشار و عدمانتشار یک خبر تصمیم بگیرند. --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- با ستارهها آشتی کنیم امروزه هفته نجوم و روز نجوم را در سراسر جهان گرامی میدارند و طی آن مراسم گوناگونی در قالب برگزاری شبهای رصدی، برپایی نمایشگاه علمی و نجومی، سخنرانیهای علمی و برگزاری نمایشگاه کتاب و تجهیزات رصدی یا پخش فیلمهای علمی و نجومی برگزار میکنند. این هفته معمولا در ماههای ابتدایی سال شمسی قرار دارد تا بتوان بدون نگرانی در آسمان صاف این فصل، با ابزارهای رصدی ساده آسمان و زیباییهای آن را تماشا
کرد. در روز نجوم، منجمان آماتور و گاهی هم منجمان حرفهای، با تجهیزات رصدی خود به میان مردم میآیند و تلاش میکنند همه مردم را با زیباییهای آسمان آشنا کنند. شاید برخی از مردم گمان کنند «علم» پدیده بسیار پیچیده و دشوارفهمی است. به گمان آنان، علم و نگاه به جهان و پدیدههای آن از دریچه علم، خاص دانشمندان است و از ارتباط و کاربردشان در زندگی روزمره خبر ندارند. شاید برای برخی هم علم آنقدر پرهیبت و باشکوه است که جرات نزدیکشدن به آن را ندارند و از ترس مواجهه با علم، خود را از تماشا و درک زیباییهای آن محروم میکنند. اما هدف اصلی روز نجوم این است که مردم را با علم و کاربردهای آن در زندگی بیشتر آشنا و به این ترتیب تا حدی فاصله میان محققان، دانشمندان و مردم را کمتر کند. برای نزدیکترکردن مردم به علم و دانشگاه و پژوهشگاه است که در برخی از کشورها، یک یا چند روز درهای آزمایشگاهها و رصدخانهها به روی مردم عادی باز است تا همه مردم بتوانند از نزدیک با فعالیتهای علمی آشنا شوند، هرچند بیشتر رصدخانهها برای دوربودن از آلودگی نوری و آلودگی هوا و کمکردن اثر جو، در خارج از شهر و در ارتفاعات بالای کوهها قرار دارند و حتی
اگر رصدخانههای بزرگ در برخی روزها پذیرای مردم عادی باشند، مراجعه مردم به رصدخانهها مشکل است. اینجاست که منجمان آماتور در روز نجوم تجهیزات رصدی خود را به میان مردم میآورند تا همه بتوانند با کمترین زحمتی با ستارهها آشتی کنند. البته زمان دقیق بزرگداشت هفته و روز نجوم، ثابت و مشخص نیست و هر کشوری بر مبنای تقویم خود و روزهای تعطیل پایان هفته، این هفته را بهگونهای تنظیم میکند که بیشتر علاقهمندان و خانوادهها بتوانند در مراسم آن شرکت کنند. یکی از مهمترین ویژگیهای مراسم بزرگداشت روز و هفته نجوم آن است که مدیریت واحدی برای اجرا ندارد و بسیاری از مروجان علم، رصدگران آماتور و همچنین گروههای نجومی با استقرار در پارکها و بوستانها و دیگر مکانهای عمومی که محل حضور و اجتماع مردم است، مقدمات یک شب بهیادماندنی را فراهم میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.