|

رنج «آرشیو ملی»

مجید تفرشی . تاریخ‌نگار و سندپژوه

17اردیبهشت سالگرد تاسیس «سازمان اسناد ملی ایران» یا به عبارت امروزی، «آرشیو ملی ایران» است. با گذشت 44سال از تاسیس این نهاد مهم و بنیادین حافظه مکتوب و میراث ملی و تاریخی ایران، این امیدواری را ایجاد می‌کند که چنین نهاد اداری و علمی-پژوهشی، باید به بلوغ نسبی و تعادل و ثبات لازم و کافی رسیده باشد. چرا که قاعدتا، چنان که برای آدمی نیز چنین است، 44سالگی باید زمان مطلوب و مناسبی برای بلوغ و بالندگی چنین نهاد راهبردی فرهنگی و علمی تلقی شود. تحولات ماه‌های اخیر در مدیریت کلان «سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران»، وعده‌های مدیر محترم جدید و تحقق برخی از شعارها و وعده‌های اعلام‌شده، این نوید را می‌دهد که قرار است سازوکار آرشیو و کتابخانه ملی در جهت اجرایی‌شدن تدریجی وعده‌ها و برنامه‌های اعلام‌شده پیش بروند. سال‌هاست که مردم و به‌خصوص نخبگان و فرهیختگان در ایران با اسناد تاریخی و آرشیو ملی آشنایی نسبی داشته و به اهمیت آن واقف هستند. ولی هنوز ایرانیان کار در آرشیوها و کتابخانه‌ها را به‌عنوان مشاغل ضروری و بنیادین جامعه تلقی نمی‌کنند. از سوی دیگر، کارکنان و کارشناسان موسسات آرشیوی نیز در مجموع، از حالت کارمندان موسسات بایگانی راکد و انبار مدارک خارج شده و بیش‌وکم جایگاه خود را به‌عنوان آرشیویست و حافظ میراث مکتوب کشور یافته‌اند. اکنون کمترکسی است که به اهمیت و اعتبار فعالیت کارشناسی و حرفه‌ای آرشیویست‌ها و کتابداران آگاهی نداشته باشد. این‌قبیل متخصصان نیز در مقایسه با دهه‌های گذشته از دانش و تجربه بیشتری برخوردار شده‌اند. با این‌همه هنوز مشکلاتی در برخورد با مراجعان عادی و متخصص وجود دارد که بخش مهمی از آن ناشی از نگاه صرفا بوروکراتیک و بعضا رویکرد مالکانه و شخصی با اسناد و منابع آرشیوی است. با این‌همه و با تاسف آرشیو ملی ایران در عمل، و نه در شعار، از کم‌توجهی مسوولان کشوری رنج برده است. عدم‌تخصیص اعتبار لازم و کافی، عدم‌توجه واقعی به اشاعه و اجرایی‌کردن شعار آرشیو برای همه و برآورده‌نکردن واقعی پیش‌نیازهای لازم برای تحقق شعار آرشیو برای همه، موجب کم‌اهمیت‌شدن تدریجی جایگاه و شأن واقعی آرشیو ملی ایران طی یک‌دهه گذشته شده است. سال‌هاست که مسوولان سیاسی و فرهنگی در ایران در شعار از موسساتی چون آرشیو ملی ایران حمایت می‌کنند، ولی در عمل با بازگذاشتن امکان فعالیت آرشیوهای موازی دولتی یا عدم‌تخصیص بودجه لازم برای پیشبرد برنامه‌های آرشیوی، گام جدی‌ای برای تحقق شعارها برنداشته‌اند. این در شرایطی است که موسسات آرشیوی در جهان، به‌خصوص کشورهای توسعه‌یافته یا دارای تاریخ غنی، ضمن رسیدن به درجه بالای سرویس‌دهی و یافتن اعتبار و اقبال در بین مردمان، خود را آماده ورود کامل به دوران آرشیوهای بدون کاغذ و دیجیتالی کرده‌اند؛ امری که ایران هنوز راه درازی را در آن در پیش دارد. انتخاب رییس جدید «سازمان اسناد و کتابخانه ملی»، به‌عنوان یکی از مدیران و متخصصان مطرح و باسابقه دیپلماسی فرهنگی در ایران، می‌تواند نویدبخش بازیابی جایگاه واقعی این سازمان، در جهت کمک به پیشبرد سیاست‌های راهبردی کشور و رسیدن آرشیو ملی به جایگاه اصلی و راستین خود، چه در عرصه فعالیت‌های داخلی و چه در عرصه همکاری‌ها و تعامل علمی و فرهنگی بین‌المللی در جهت منافع ملی ایران باشد. برنامه‌های چندساله این سازمان، اگرچه، هنوز به‌طور کامل به مرحله عمل نرسیده، ولی تا همین‌جا نشانگر عزم جدی برای ایجاد تغییرات مثبت و حرکت به سمت رسیدن به یک آرشیو مطلوب و در اندازه‌های مورد قبول جهانی است. «آرشیو ملی ایران» نیازمند توجه جدی و فراتررفتن از شعارهای مسوولان به مرحله اجرایی‌کردن وعده‌هاست. در این میان شاید توجه به تجمیع آرشیوهای پراکنده و خودسر در موسسات دولتی، در سازمان اسناد ملی و ارتقای جایگاه رییس سازمان و کتابخانه ملی به معاونت رییس‌جمهور بتواند دو گام جدی اجرایی و واقعی در این مسیر تلقی شود. در این شرایط است که می‌توان امیدوار بود که استفاده از اسناد تاریخی و موسسات آرشیوی در ایران به‌عنوان یک حق عمومی و نه امتیاز خاص شناخته شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.