|

فراز و فرود موسیقی کلاسیک در غرب

میثم آهمه

تاریخ موسیقی غرب پس از عصر رنسانس به چهار دوره تقسیم شد: دوره باروک (1750-1600)؛ دوره کلاسیک (1820-1750)؛ دوره رمانتیک (1900-1820) و دوره مدرن (1950-1900). این چهار دوره، بنای اصلی تاریخ موسیقی غرب را شکل می‌دهد. هنر موسیقی سیر تکاملی خود را در این چهار دوره طی کرد و آهنگسازان هر دوره با توجه به شرایط و رویدادهای عصر خود دست به خلق آثاری با ایده‌ها و تجربیاتی نو زده‌اند و این هنر در گذر زمان به بیانی نو و شکل‌های جدید دست یافت. شاید ارجح‌کردن یک دوره‌ نسبت به دیگر‌دوره‌ها قضاوت درستی نباشد ولی در اینجا قصد این است که اشاره به دوره‌ای داشته باشیم که می‌توان از جهاتی آن را نقطه‌عطف و تکاملی برای احیای هنر موسیقی در تمام دوران‌ها دانست یعنی دوره کلاسیک. هنر موسیقی در این دوره با توجه به تحولات عظیم اجتماعی و ساختار طبقاتی و سیاسی که منجر به اتفاقاتی اساسی در تاریخ دنیا از قبیل انقلاب فرانسه، جنگ‌های ناپلئون و انقلاب آمریکا که نهایتا منتهی به انتقال قدرت از دربار و کلیسا به طبقه متوسط شد، دستخوش تغییرات و بیان جدیدی شد. در این دوره موجی نو، اندیشه اروپا را درمی‌نوردد که بزرگانی چون ولتر، دنی دیدر و و روسو آن را بنا نهادند. آنها در پی رسیدن به این اصل بودند که ارزش و تقدم با اندیشه و خرد انسانی است و این عامل می‌تواند آزادی و کمال بشر را هموار کند نه سنت و رسومی که در سیطره کلیسا و دربار بود. از جمله نوآوری‌هایی را که در دنیای موسیقی باعث رشد و شکوفایی این هنر در دوره کلاسیک شد، می‌توان به شرح زیر بیان کرد: *تغییراتی اساسی در ارکان موسیقی از قبیل ریتم، بافت، ملودی و هارمونی که موجب ایجاد تنوع و تعدد ابزار در دست آهنگسازان این دوره شد. *تکامل ساختاری سازها و اختراع سازهای جدید که از مهم‌ترین آنها می‌توان به ساز پیانو اشاره کرد که تحولی عظیم در رپرتوار حتی آهنگسازان دوره‌های پس از آن نیز ایجاد کرد. *شکل‌گیری ارکستر کامل که امروزه به‌عنوان ارکستر سمفونیک از آن نام برده می‌شود و کماکان همان ساختار را حفظ کرده است. *شکل‌گیری و تکامل تخصص رهبری ارکستر به مفهوم امروزی که این مورد نیز تکنیک‌های خود را با اندکی تغییر از همان دوران حفظ کرده؛ این تخصص خود منجر به روند تنوع اجرایی رپرتوآرهای مختلف ارکسترال آهنگسازان دوره‌های مختلف شد. بی‌شک می‌توان عوامل و دلایل دیگری را در این راستا مطرح کرد ولی امکان پرداختن به آنها در سطور محدود یک مقاله امکان‌پذیر نیست. حال وقتی صحبت از دوره کلاسیک و موسیقی آن به میان می‌آید، نامی که ناخواسته در ذهن نقش می‌بندد، کسی نیست جز لودویگ‌وان بتهوون. طبق نکات گفته‌شده دوره کلاسیک را نقطه‌عطف تاریخ موسیقی می‌توان دانست و بتهوون به نوعی با نوآوری‌ها و خلاقیت بی‌بدیل خود سردمدار شکوفایی موسیقی کلاسیک است. بتهوون را می‌توان غایت کمال در دو شکل ساختار موسیقی ارکستری و سولو دانست. تسلط او بر این ساختارها چنان است که فرم‌های مورد استفاده برای خلق این نوع موسیقی از قبیل سونات، سمفونی، کنسرتو و... توسط وی به بالاترین سطح شکوفایی خود می‌رسد که مرجع آهنگسازان بعد از خود می‌شود و همه اینها دستاورد آگاهی و شناخت کاملش بر علم هارمونی، اصول آهنگسازی و ارکستراسیون است. یکی از بزرگ‌ترین ویژگی‌های هنری آثار بتهوون در کنار هم داشتن دو عنصر تنوع و وحدانیت در یک زمان واحد است. به اینگونه که وقتی شما قطعاتی از او را می‌شنوید، می‌بینید که یک ایده ساده تا حد کمال بسط و گسترش می‌یابد و از سرزمین‌های جدید و دوردست سر درمی‌آورد ولی با همه این تنوع و حرکت در فضاهای متضاد و گوناگون هیچ‌گاه دچار سردرگمی و خستگی نخواهید شد چون در مقابل این جریان وحدانیتی استوار است که مسیر شروع، سیر و پایان را به هم وصل و انسجام آن را حفظ می‌کند. هیچ‌گاه هنگام شنیدن آثار بتهوون سوالی بی‌پاسخ نمی‌ماند، حال این پاسخ ممکن است دقیقا بعد از طرح سوال به صورت مستقیم بیاید یا به شکل کاووشی هیجان‌انگیز در ادامه قطعه، توسط نشانه‌هایی که در مسیر برایمان قرار داده است، خودمان به پاسخ دست یابیم. این روند مکاشفه‌ای است بی‌حد و مرز که در سراسر آثار بتهوون وجود دارد؛ مکاشفه‌ای که پیش از ما، خود به آن دست یافته بود. بسیاری، این مکاشفه‌ها را از نبوغ بتهوون می‌دانند ولی نبوغی که به شکل یک استعداد ذاتی و هدیه‌ای آسمانی که به طور مثال در موتزارت از همان دوران کودکی‌اش با وی همراه بود، هیچ‌گاه نمی‌توان در بتهوون مشاهده کرد. نبوغ او حاصل تلاش و سختکوشی اوست. بارها طرح‌های خود را برای خلق یک قطعه تغییر می‌داد و دایم در حال آنالیز قطعات خود بود. با این روند درمی‌یابیم که چرا تعداد سمفونی‌هایش به 9عدد می‌رسد، در صورتی که موتزارت این تعداد را فقط طی چند ماه می‌نوشت. در نتیجه این دانش و خلاقیت است که تکامل فرم‌های موسیقی در زیر دستان بتهوون شکل گرفته و آنها را تا سر حد کمال خود پیش برده تا جایی که حتی تا به امروز بتهوون را بزرگ‌ترین معمار قطعات سترگ موسیقی می‌دانند. اعتقاد راسخ او بر این بود که اندیشه در بالاترین حد کمال خود در خدمت خلق یک اثر هنری باشد. هیچ‌گاه صرفا اسیر احساسات برای خلق یک موسیقی چشم‌بسته نبود، چنان‌که گفته بود: «موسیقی از اندیشه تراوش می‌کند و بر قلب می‌نشیند». بتهوون با همه شهرت و جایگاه بلندش در جهان موسیقی، هیچ‌گاه احترام و منزلت استادان گذشته را فراموش نکرد و نه تنها آنها را بلکه هرگز به کوبیدن و کوچک جلوه دادن آثار دیگر هنرمندان نپرداخت و همواره موفقیت دیگران را در راه درست ارج می‌نهاد زیرا هیچ‌گاه برای نشان دادن عظمت آثارش نیاز به کوچک جلوه دادن هنر دیگران نداشت. گویی بیش از گذشت دو قرن، انسانی حرف دل ما را می‌زند چنان‌که از خودمان به ما نزدیک‌تر است. از این‌روست که اکثریت هنر دوستان دنیا براین باورند که بتهوون آهنگسازی ا‌ست برای تمام عصرها. او بزرگ‌ترین درس‌ها را از باخ و هندل زمانی آموخت که شاید آوازه این بزرگان در آن دوره به شکل امروزی نبود. آهنگساز محبوب او که در تمام طول عمرش ستایشش کرد هندل بود و درباره‌اش گفته بود: «هندل بزرگ‌ترین آهنگسازی است که شناخته‌ام». از دوران نوجوانی با تسلط کامل قطعات باخ را می‌نواخت و آنالیز می‌نمود و از او به‌عنوان پدر هارمونی یاد می‌کرد. با این حال هیچ‌گاه به تکرار راه گذشتگان اعتقادی نداشت و بر این باور بود که تقلید از آثار آنان به منزله در جا زدن و در بند بودن است که این را بزرگ‌ترین ناسپاسی در برابر زحمات استادان گذشته می‌شمرد. هدف ابتدایی هر هنرمندی را تکامل می‌دانست با تمام رنج‌ها و سختی‌هایی که در زندگی برایش رقم زده شد، خود را فدای این اصل کرد و می‌گفت: «هنر من باید برای سعادت بیچارگان تعلق یابد. » و از این‌رو است که در روز تشییع پیکرش موج عظیمی از جمعیت که تا آن روز حتی برای خاکسپاری پادشاهی گردهم نیامده بودند، شهر وین را در برگرفت و جالب آنکه در این خیل عظیم مردم اثری از شاهزاده‌ها و درباریان نبود چون می‌دانستند که در این جمع جایی ندارند. در دهه پایانی عمرش غم‌انگیزترین نوای روزگار بر پیکره جانش نواخته شد، ناشنوایی. ولی او با این نوای غمگین هرگز همراه نشد و با جانفشانی‌اش از دل این تراژدی تلخ نوای برابری و شادی را برایمان نواخت. سمفونی نهم و آخرین کوارتت او که نماد و تمثیل دنیای هنر است، متعلق به این دوره‌اند که خلقشان توسط انسانی ناشنوا چیزی شبیه به محال است و این همان چیزی است که وی را در تاریخ ماندگار کرد و تلالو نوای موسیقی‌اش، او را در خلقت جاودان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.