فراتر از کفشهای لنگهبهلنگه!
رضا رفیع
در صدسالگی تولد چهره ماندگار و نابغه سینمای کمدی جهان، چارلی چاپلین عزیز، یک طنزنویس معلومالحال (یکی از اسامی مستعار حقیر در گلآقا)، بهنظر شما بهتر است که از کدام سمت و سو و از کدامین منظر به تعریف و تماشای شخصیت متفکر و دوستداشتنی این کمدین محبوب و معروف نزدیک شود که عقل سالم هم آن را تایید کند؟ ... . خود را کارشناس طنز نمیدانم- هرچند دیگران این وصله را به ما بچسبانند- اما لااقل از موضع و مقام یک «کارد شناس» که میتوانم سخن بگویم. و بگویم که آیا چاپلین از کارد تیز و برنده طنز و کمیک که در دست داشت، همچون طبیبی حاذق برای جراحی غدد چرکین جوامع انسانی و سلامتسازی زندگی بشری استفاده کرد، یا که در جهت چاقوکشی و زهره چشمگرفتن از رقیب و بههمریختن کافه به سبکوسیاق زنگی مست؟! ... من کمترین، به شخصیت چارلی، به چشم یک طنزپرداز بزرگ و فراتر از «کفشهای لنگهبهلنگه»اش که یک «دلقک» هم ممکن است آن را بپوشد و به پا کند؛ نگاه میکنم. هرکسی برحسب فکر، گمانی دارد. من ساحت و ساخت طنز و کمدی ارجمند او را بالاتر و فراتر از این حرفها میدانم که این چنین به تصویر کشیده شود: « به زمینخوردن دلقک/یا در آوردن شکلک/
واسه اینه که تو بخندی/ مثل رسم شاه و تلخک/ کفشهای لنگهبهلنگه/ میپوشه که هی بلنگه/ پای راستش میره جفپا/ تا پای چپش بلنگه... .»! من طنزپرداز، هرگز نمیتوانم ذهن و ذوق طناز خود را از اندیشیدن به این صحنههای ناب و درخشان چارلی چاپلین در آثاری که خلق کرد، رهایی بخشم و طنز عمیق و جامعهشناسانه او را در این تصویر و تصورها به تحسین ننشینم. کدامین تصاویر؟... . بهعنوان مشت نمونه خروار، به دو مورد، به اجمال و اشاره، نگاه میکنم و درمیگذرم؛ که تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل. نور، صدا... . لبخند: 1- چاپلین در نقش یک زندانی است که اسیر چهاردیواری سیاهچال است. ماهها و مدتها تونلی را با کمترین امکانات لجستیکی و سختافزاری- در حد قاشق و چنگال و کارد- حفر کرده است تا به سلامتی از زندان فرار کند. اما تا طول تونل را میپیماید و سر از خروجی انتهای تونل درمیآورد؛ چکمههای خشنی را میبیند و با دست لمس میکند که گواه حضور یک پلیس در آنجاست. نمیتواند و نمیخواهد واقعیت تلخ حضور او را باور کند. شروع میکند به خاکریختن روی چکمههای پلیس. انگار در عالم سادهانگارانه خود به این باور کلامی و منطقی باور دارد که:
«الباطلیموت به ترک اسمه»! (در تصور او انگار که «انکار»، راهحلی اصلی و اصولی است و دیدهنشدن، دلیلی محکم و قاطع برای نبودن و وجود نداشتن! ... گویا که با طرح جمعآوری در پی حل مشکل است. و بیشتر البته با منحلکردن تا حلکردن! ...) 2- بارها در این صحنه از «جویندگان طلا» دقیق شدهام و نکتههای طنزش را در ذهن و ضمیرم یادداشت کردهام. اوج و ارج طنز اجتماعی و روانشناختیاش را مثلا در آنجا دیدم که چارلی و رفیق همراهش که هیکلی دانهدرشت هم دارد، از سختی و صعوبت باد و بوران بیرون به محیط امن یک کلبه پناه آوردهاند. گشنگی به آنها فشار آورده و هیچچیزی هم برای خوردن در بساط ندارند. شدت این فشار گرسنگی به حدی است که عقل و منطق رفیق چارلی را مختل میکند. چنان شکمش خالی است و بهشدت گشنه است که دچار خطای دید میشود. او چارلی را به شکل مرغ میبیند. چند بار چشمانش را میمالد، مگر از این تصور و توهم خلاصی یابد، اما فایدهای ندارد. همچنان رفیق خود را، چارلی را، در قالب یک مرغ خوردنی میبیند. غریزه گشنه او غالب گشته و حرف اول را میزند: «الحق لمنغلب»! در نگاه چاپلین روانشناس، شکمی که گشنه است، عقل و ایمان نمیداند چیست.
اول باید شکمش را سیر کرد و بعد از او انتظارات عقلانی و ایمانی داشت. پس به ناچار و برای دفع شر و خطر و در اوج عسروحرج، قابلمه حاوی آب را روی آتش میگذارد و چکمههای خودش را داخل آن بار میگذارد و.... الی آخر، که روایتی بس شیرین و دیدنی و در عین حال تلخ و دردآور است. در نهایت گشنگی و استیصال که خوف و خطر مرگ میرود؛ «اکلمیت» هم جایز است، تا چه رسد به اکل چکمه و پوتین! حالا بهنظر شما این کمترین طنزپردازان عالم، حق دارد چارلی چاپلین، این کمدین معروف سینما را، یکی از بهترین طنزپردازان متفکر روزگار قلمداد کند؛ اندیشمندی جامعهشناس و روانشناس که درک و درد را با هم داشت. و طنز عمیق و ارجمند و اثرگذار، از دل همین درک و درد برمیخیزد. پس چارلی چاپلین را فراتر از جالبی و جذابیت کفشهای لنگهبهلنگهاش دوست دارم و به این گفتهاش ایمان، که: «اگر دنیا هزار دلیل برای غمناکی شما آورد؛ شما برایش هزار و یک دلیل برای شادبودن رو کن!» (قریب به این مضامین! )
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.