|

نکاتی در حاشیه نمایشگاه «طلای سیاه»

سفره رنگارنگ

مریم امیرفرشی

نفت میزبان دست‌ودل‌بازی است که همه‌چیز را می‌توان از سفره‌اش برداشت یا بر سر سفره‌اش نهاد؛ مفهومی گسترده، با خوانش‌های مختلف. از هرسو به آن نگاه کنیم، با منظر متفاوتی مواجه خواهیم شد. حالا یک گالری میزبان نفت شده است. نفت سیاه یا سفید، باارزش یا بدون‌ارزش، مسبب آلودگی یا پاکیزگی، باعث خونریزی و جنگ یا ثبات و صلح، مایه خوشبختی و امنیت یا نکبت و بدبختی، نفت طلای سیاه سر سفره‌های سپید یا همان ماده سیاهرنگ و چسبناک و افروختنی که بیش از صدسال پس از کشف، آتش جنگ‌های گونه‌گونی را در این سرزمین افروخته؛ نفتی که روزگاری کوره کارخانجات صنعتی دول غربی را در سرزمین‌های بیگانه گرم کرده و زمانی چراغ خانه‌های روستاهای دوردست‌مان را روشن. زمانی قرار بوده سر سفره‌هایمان دلمان را گرم نگه دارد اما سود سرشار فروش این طلای ناب سیاه سر از جیب دیگرانی نه متعلق و متعهد به این سرزمین درآمده. نفت خسته، دردکشیده، نفت دلربا و عزیز که تا ابد زیر لایه‌های عمیق پوست این سرزمین دوام نخواهد آورد؛ نفتی که فرزندان ایران جان خود را در راه حفظ حرمت و تمامیت ملی آن از دست داده‌اند. نفت، نعمتی که در صرف آن اسراف کرده‌ایم و قدرش را نشناخته‌ایم. نفت بی‌زبان که چون فرزندی ناخلف، با او به گفت‌وگو ننشسته‌ایم، حرف دلش را نشنیده‌ایم و نسبت به او بی‌توجه بوده‌ایم و انگار که مدیریت بر این ثروت ملی تنها وظیفه دولت است و بس. دوستانی در حوالی هنر بر آن شدند که نفت را در قالب یک نمایشگاه هنری بازنمایی کنند و به‌جای خون و درد و جنگ، بنا بر گفته گردآورندگان آن، چهره زیبا و وجوه مثبت آن را به نمایش گذارند. «طلای سیاه» با نمایشگاه‌گردانی لیلا وارسته و ویدا زعیم با همکاری و کوشش گالری هما و شیرین در گالری شیرین برگزار شد و گویا قرار است پس از نمایش در تهران به نیویورک انتقال پیدا کند. آثار مختلفی از قبیل تابلو نقاشی، عکس، مجسمه، ویدیو و چیدمان حول محور موضوع نفت در این نمایشگاه ارایه شدند که از لحاظ کیفی و کمی با هم تفاوت‌های فراوانی دارند. به‌گفته نمایشگاه‌گردانان، آثار به نمایش‌درآمده از طریق فراخوان اینترنتی توسط گالری هما، جمع‌آوری و سپس انتخاب شده‌اند. در کنار آثار انتخابی، هنرمندانی چون کوروش شیشه‌گران و ویم دلووی نیز در این نمایشگاه حضور دارند. اثر کوروش شیشه‌گران با عنوان فریاد در سه‌لت و با تکنیکی مشابه آثار قبلی این هنرمند، به‌ غیر از عنوان نمایشگاه، یکی از دلایل توجه و اهمیت این نمایشگاه است. در این اثر خطوط درهم‌تنیده همیشگی حاضر در آثار وی به فیگور انسانی شبیه شده‌اند، انتخاب دقیق رنگ، فرم، تضاد تاریکی و روشنی، با بیانی اکسپرسیو، همگی در خدمت مفهوم موردنظر نقاش هستند و پس از اندکی دقت در اثر، روایتی خیال‌گونه در ذهن مخاطب شکل می‌دهند. ویم دلووی، این اثر شیشه‌گران را دارای پیام‌های مختلف و اثری انقلابی می‌داند. به‌ کاربردن عنوان کلی نفت برای نمایشگاه به‌دلیل عدم طبقه‌بندی و قرار‌گیری در متنی مشخص، آن را به مفهومی منتزع و اسمی عام تبدیل کرده و آثار را در چارچوب بازنمایی مفهومی تاریخی محدود کرده و نتیجه، سردرگمی مخاطب در مواجهه با آثار است. در متن ابتدایی کاتالوگ نمایشگاه، هدف نمایشگاه‌گردانان آشتی با ثروت ملی، قدرشناسی و تقدیر از آن عنوان شده. اما به‌نظر این مفهوم در بعضی از آثار از سوی هنرمندان به‌درستی درک نشده و اتفاقا نقطه‌قوت ماجرا هم در همین‌جاست. آثاری که بدون در نظرگرفتن مضمون سطحی قدر‌شناسی و نگاه مثبت که همان هدف برگزاری نمایشگاه نیز است به بازنمایی نگاه شخصی خالق خود پرداخته و اثری متفاوت، چندلایه، تاثیرگذار و بعضا انتقادی را خلق کرده‌اند. آثاری چون «کوه نور» متعلق به فرناز ربیع‌جاه، «نفت خاورمیانه» متعلق به مهرداد محب‌علی، «برای امر ضروری» متعلق به سیامک نصر، «داستان سیاه» متعلق به جمشید بایرامی، اثری بدون‌عنوان متعلق به امیر نصر کم‌گویان و فریاد متعلق به کوروش شیشه‌گران را می‌توان به‌عنوان نمونه در این طبقه‌بندی نام برد. در دیگر آثار حاضر در این مجموعه اعم از تابلو‌های نقاشی، مجسمه، چیدمان یا عکس، هنرمندان رویکردی سطحی، سریع، بی‌واسطه، تزیینی و شعاری دارند که با توجه به کل تعداد حاضران، درصد کمی از کل آثار دارای ویژگی‌های ذکرشده هستند. این نمایشگاه شبیه سفره رنگارنگی است که در آن همه‌چیز هست. از نکات منفی دیگر این نمایشگاه می‌توان به ضعف در اطلاع‌رسانی هم در فراخوان ابتدایی و هم در زمان برگزاری اشاره کرد و از نکات مثبت نمایشگاه (با توجه به برگزاری آن در شهر نیویورک پس از تهران)، می‌توان به تکیه‌کردن بر توانایی بازنمایی زیبایی‌شناسانه آثار هنرمندان ایرانی در حوزه نفت اشاره کرد؛ چراکه در دهه‌های اخیر شاهد بودیم که متاسفانه تصویر ارایه‌شده و جذاب برای مخاطبان آن‌طرف‌آبی چیزی جز سیاه‌نمایی و بازنمایی رنج و بدبختی در ایران نبوده؛ چیزی که برای اغلب هنرمندان این سرزمین در خارج از ایران، اقبال و شهرت جهانی به بار آورده. ایده این نمایشگاه صرفنظر از اینکه در حال‌ حاضر همه‌چیز بر موج سیاست شناور و به‌نوعی از آن منتفع یا متضرر است، ایده خلاقانه و هوشمندانه‌ای است و این توانایی را دارد که در عرصه بین‌المللی مطرح شده و نظر مخاطبان متفاوت و مختلفی را به خود جلب کند. این نمایشگاه در جلب نظر بازار هنر موفقیت بیشتری کسب کرده تا اینکه دریچه جدیدی را از نگاه هنرمندان ایرانی در حوزه سیاست به‌روی مخاطبان بگشاید. هنر اساسا با سیاست آمیخته و در آن تاثیرگذار است و صرف انتخاب سوژه سیاسی آن را سیاسی نخواهد کرد، اما مفهوم آن را به وجهی مصرفی در خدمت نظام سرمایه‌داری تقلیل می‌دهد. قاب سیاست برای هنر همان‌قدر کوچک است که برای منفعت، ایدئولوژی یا شهرت. تب قراردادن هنر در قاب‌های کوچک و بزرگ، این روزها فراگیر و پرسود است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.