|

«شر» سینما تولدت مبارک!

محمدعلی سجادی

بله «اورسن ولز» عزیز، وقتی در آثارت پرسه می‌زنیم تو تنها نشانی شر را نشانمان می‌دهی و گویا فقط با شیطان رفیقی و کاری به فرشته‌ها نداری و گویا پس هر فرشته این شیطان است، یا آن وجه شیطانی که رخ می‌نماید. طی 70 دهه از 1915 تا 1985 در زندگیت بی‌تابی و عصیان و اعتراضت را زیست کردی و از درهم‌ریختن دیگران و خودت باز نایستادی. در همه آثارت آنچه در نگاه اول مرا جذب تو کرد، جذبه و جادو بود. تلفیق باروک و کلاسیسم در کارهایت، اعم از حرکت دوربین تا قاب‌بندی و نور و صحنه‌آرایی و زاویه دیدت در نماها این را نشانم داد. ترکیب‌بندی، نمافصل‌هایی گاه درخشان، آن هم با آن امکانات آن سال‌ها، عمق میدان و تصاویری باشکوه و شعبده‌گون از شر. شین شر و شین شکسپیر و شین شیطان با تو آمیخته و حاصل این تصاویر باشکوه از رذالت آدمی است که مانده در آن آینه‌هایی که فرو می‌ریزد. (این فصل درخشانت را در بانویی از شانگهای، برای فیلمی که هنوز هیچکس نمی‌داند سرهم کردم و استفاده کردم) هر وقت می‌خواهند مرا به صلابه بکشند که دوربینت به رخ می‌کشانی و کارگردانیت را حذف نکردی -این واقعیت‌گرایی متداول کشت مرا!- ترا به کمک می‌گیرم. یادم نمی‌رود وقتی فیلم «نشانی از شر» تو را در سال 66 به‌واسطه دوستی‌ گیر آوردم و برای گرفتنش تا آن سوی شهر تهران رفتم، با شعف به پای دیدنش نشستم و مبهوت شدم. نسخه خوبی که بارها و بارها دیدمش. آن نما فصل آغازین که با دوربین‌های سنگین و وسایل آن زمان به دست آمد. (دوستان جوان ذوق‌زده این کشف هستند آن هم با این دوربین‌های دیجیتالی که همه‌چیز را به نظر آسان کرده!) فیلمی درخشان که مثل بیشتر آثارت در سایه فیلم جنجال‌برانگیزت «همشهری کین» مانده. چه تصویر تاسف‌انگیزی وجود دارد از تو و کسانی مثل تو که فیلم اولت می‌درخشد و این درخشش مانع از آن می‌شود تا رنگین‌کمان کارهای دیگرت را ببینند. «بانویی از شانگهای» فصل اول «اتللو» که یادآور آیزینشتن است و بعدها در «دراکولای» کاپولا گویی منبع الهام می‌شود. طنازیت، تو را به گمان من از بزرگ دیگری چون کوبریک جدا می‌کند. (تربیت انگلیسی‌اش را از یاد نمی‌برم، هرچند هیچکاک و چاپلین را هم در گمان دارم) طنازیت، مثل آن لبخند شیرین و مرموزت، چه در فیلم‌های خودت و چه کار دیگران آینه تمام نمای آثارت هم هست. هیبتی بزرگ و حجیم و کودکی در دل که در پی رزبادش می‌گشت! این شور پرتلاطمت، سماجتت برای آنکه جدا از موج و اوج بازی‌ها، راه خودت را رفتی، همیشه برایم جذاب بود و هست. اینکه کودکی مادرمرده بودی و بی‌پناه، به تئاتر پناه بردی، به نمایش، به رویابافی که البته بیشتر کابوس‌هایت را به دستمان داد. در همان نوجوانی ا‌ست که به کشف شکسپیر نایل می‌شوی و یک پایت در برادوی و یک پایت در اروپا به کار نمایش می‌پردازی، در رادیو، بیگانه‌های مریخی به جان مردم می‌اندازی تا وحشت کنند و در وحشت‌ آن کشف کنند که تو 24ساله‌ اعجوبه‌‌ای هستی که می‌توان دوربین دستت داد. طی یک‌سال هی فیلم دیدی. «گرگ تولند» بزرگ که چشم نداشته «جان فورد» بود، تو را به عمق و نمافصل‌ها برد. با واشکافی شر، در جهان معاصر، آن هم با شخصیتی واقعی در گمانه‌سازیت، سینما را به قبل و بعد از خودت تقسیم کردی. یعنی با همشهری کین‌ات، پس از گریفیث قرار گرفتی و تا همین یکی دوسال قبل در صدر بهترین فیلم تاریخ سینما ایستاده بودی تا «سرگیجه» بیاید و فهمیده شود و در جوار تو، بالا دست تو قرار بگیرد. من البته این بازی‌های بهترین و بدترین را نمی‌فهمم. تو وجهی را می‌بینی که دیگران نمی‌بینند. حتی اگر فقط تصویرگر شر باشی. به‌راستی شر حایل بر ما نیست و ضرورت زیستی ما؟! دیالوگ درخشانت را در فیلم «مرد سوم» کارول رید به یاد دارم و بیشتر جاها نقلش می‌کنم. دیالوگی که نه نوشته گراهام گرین است، نویسنده داستان آن و نه کارگردانش. بل خود تو آن را نوشتی: «... در عصر بورژواها هزاران آدم کشته شد و بی‌عدالتی بی‌داد کرد ولی از دل آن گالیله و رامبرانت و... در آمد ولی از دل پانصدسال دموکراسی سوییسی فقط ساعت و آدم خروس نشان!»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.