«بلقیس سلیمانی»، «مائده طهماسبی» و «پوران درخشنده» مطرح کردند
مفهوم زندان، دستمایه خلق آثار هنری
شرق، دنیا عیوضی: کاش میتوانستیم در جهانی خالی از زندان باشیم یا حداقل زندان خالی از زندانی، آنچه اهمیت دارد نحوه برخورد با این پدیده اجتماعی است؛ پدیدهای که پرداختن آثار فرهنگی- هنری به آن شاید جلو توسعه زندانها را بگیرد و بهدرستی مانع از رشد خلاف و بزه در جامعه شود. جامعهای که همه آرزوی آبادانیاش را دارند؛ شاید حتی همانهایی که روزگاری است در زندانند. در سالهای اخیر آثار هنری زیادی با خروجی فیلم، تئاتر و کتاب به این مقوله از زوایای مختلفی نگاه کرد؛ هنرمندانی که دستنوشتههایشان را در زندان بهعنوان کتاب به چاپ رساندند، همچون محمود دولتآبادی و...، نویسندگانی که درباره این سوژه کتاب نوشتند همچون محمدعلی سپانلو، بزرگ علوی یا بلقیس سلیمانی و...، کارگردانانی که دغدغههای اجتماعیشان را از زندانیان و جرمهایشان جلو دوربین بردند، مانند منیژه حکمت، پوران درخشنده و... در همه این آثار تنها فهم مشترک زندان است. حالا اما سوال اینجاست، پرداختن به سوژه زندان و زندانی چه محدودیت و مشکلاتی را همراه دارد. در نهایت تاثیر این آثار در سطح جامعه چیست. پاسخ این سوالات را از زبان پوران درخشنده، بلقیس
سلیمانی و مائده طهماسبی خواهید خواند. «پوران درخشنده» کارگردانی که سال گذشته فیلم «هیس دختران فریاد نمیزنند» از او بر پرده سینما رفت. فیلمی که با محوریت آزار جنسی کودکان و قتل ساخته شد. قسمتهایی از فیلم در زندان فیلمبرداری شد. از او درباره محدودیتهای فیلمبرداری در زندان پرسیدیم و درخشنده گفت: «محیط زندان حساس است و رفتوآمد تیم فیلمبرداری در آن مکان با محدودیتهایی همراه بود که کار را مشکل میکرد، از ابتدای ورود به زندان نگرانی آغاز میشد تا زمانی که خارج میشدیم. مهمترین محدودیت آن از لحاظ زمانی است که از پیش مشخص میشد سر چه ساعتی کار شروع شود و سر چه ساعتی تمام شود. ما تمام عوامل را خودمان بردیم زندانیهایی که در فیلم دیده میشود هنرور هستند. استفاده از محیط زندان در فیلمها اگرچه کار سختی است اما فیلم را باورپذیرتر میکند.» درخشنده که در فیلمش یک زندانی مرتکب به قتل را به تصویر کشیده بود، درباره دیگر سوژههای مرتبط با زندانیها گفت: «موضوعات اجتماعی برای من دغدغه است و سعی میکنم در فیلمهایم بیشتر به آن بپردازم، برای پرداختن به موضوع زندانیها سوژههای زیادی برای فیلمسازی وجود دارد. زندانیها
هم با هر جرم و گناهی که به خاطرش در زندان بهسر میبرند از افراد همین جامعه هستند، آدمهایی که از بقیه جدا شدهاند و مدتی را در زندان بهسر میبرند، همانطور که نمیتوان به کلی آنها را نادیده گرفت نباید برای پرداختن به آنها در فیلم با مشکل مواجه شد.» این کارگردان درباره تاثیر این قبیل فیلمها بر جامعه گفت: «این فیلمها روحیه عفو و بخشش در میان مردم، نشاندادن تبعات جرم و دعوتکردن مردم به آرامش را ترویج میدهد.» «بلقیس سلیمانی» نویسندهای که یک فصل از کتاب «بازی آخر بانو»اش در فضای زندان ترسیم شده است؛ قصه زنی که به جرم سیاسی در زندان است. از او درباره محدودیتهایی که پرداختن به این سوژه را برایش سخت کرده بود پرسیدیم و سلیمانی گفت: «من محافظهکارانه نوشتم و چندان با مشکلی مواجه نشدم. فضای اصلی کار من زندان نبود شاید اگر کل فضای کتابم زندان بود کارم سخت میشد. در وضعیت متعادلتر سیاسی راحتتر میتوان از این سوژهها استفاده کرد.» سلیمانی تاثیر کتابهایی که در ادبیات ایران با این زاویه به زندانیان پرداخته است را اینطور میبیند: «در تاریخ ادبیات ما تاکنون آثار ادبی زیادی توسط بزرگان با این محور نوشته شده
که ماندگارند. بعد از انقلاب ادبیات سیاسی ما مشهور به ادبیات زندان بود. زندانیان هر از نوعشان بخشی از جامعه فعال ایرانی هستند و همچون بقیه افراد جامعه زندگی میکنند، نباید آنها را نادیده گرفت. بیتردید پرداختن به آنها در آثار ادبی گویای یک وضعیت است که بیتاثیر نیست.» مائده طهماسبی بازیگر سینما و تئاتر، در دو فیلم «زندان زنان» و «هیس دختران فریاد نمیزنند» که هر دو با محور زندانی ساخته شده بود حضور داشت. از او درباره دشواریهای بازی در محیط زندان پرسیدیم و او این پرسش را با خاطرهای جواب داد: «منیژه حکمت برای فیلم زندان زنان، «زندان قصر» را گرفت و تمام فیلم در محیط زندان بدون هیچ دکور و چیز دیگری ساخته شد. زندان قصر آن زمان بند 12 را در اختیار تیم گذاشتند. بازی در زندان حال و هوای عجیبی دارد، چوبهای اعدام که هر روز جلو چشممان بود و نفسکشیدن در آن سلولهای سرد و خالی اگرچه سخت بود، اما همان ویژگی کار را طبیعی و تاثیرگذارتر کرد. برای قسمتهایی از فیلم هیس که در زندان فیلمبرداری شد، پوران درخشنده زندان «قزلحصار» را گرفت که آنجا هم از دکور و طراحی صحنه استفاده نکردند و فضا طبیعی است. یک سلول را به ما
دادند و در آنجا فیلمبرداری کردیم. کار در محیط زندان بسیار سخت است اما محالنیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.