نمایشگاه کتاب و تقابل دیدگاههای فرهنگی و غیرفرهنگی
هرمز همایونپور
امسال به میمنت و مبارکی، بیستوهفتمین دوره «نمایشگاه بینالمللی کتاب» برگزار میشود. میپرسید نظر بنده راجع به این نمایشگاه چیست؟ واقعیت این است که ظرف این 27سال هرچه باید و شاید از زبان صاحبنظران گفته و شنیده شده است. درواقع جایی برای منحنی تازه باقی نمانده است. با این حال در اجرای فرمایش شما سعی میکنم آنچه را اجمالا به نظرم میرسد کوتاه عرض کنم: 1- برگزاری این نمایشگاه از دستاوردهای انقلاب اسلامی است؛ دستاوردی که با نیت خیر و فرهنگی آغاز شد و میرفت که به رویدادی تاثیرگذار در ایران و منطقه -و احتمالا فراتر از منطقه- تبدیل شود؛ خدایش خیر دهاد آنکه این عمارت کرد (حافظ) اما متاسفانه چنین نشد و از نیمههای راه به بعد اندکاندک وجه فرهنگی نمایشگاه تحتالشعاع وجوه دیگری قرار گرفت. 2- بر من نیست که درباره علل و موجبات این «وجوه دیگر» صحبت کنم. همگان کموبیش از این علل و موجبان آگاهند. اما شاید بتوان در باب اثرات منفی آنها، که عملا باعث قلب ماهیت نمایشگاه به خصوص در پنج، شش سال اخیر شده به کوتاهی سخن گفت. 3- از مزایای این نمایشگاه، امکانی است که برای فروش کتاب در اختیار ناشران قرار میدهد و در کسادی
بازار کنونی، که ضمنا خود تا حدود زیادی از همان «علل و موجبات» سرچشمه میگیرد، فرصتی برای نفسکشیدن در اختیار ناشران میگذارد. بنده با آن جماعتی که میگویند نمایشگاه مکان خریدوفروش کتاب نیست و بهعنوان حجت سخن خود از نمایشگاههای فرانکفورت و لندن مثال میآورند، موافق نیستم. برعکس اعتقاد دارم که بانیان اولیه نمایشگاه، بسیار آگاهانه و هوشمندانه اجازه فروش کتاب را به ناشران دادهاند. این اجازه، علاوه بر امکان نفسکشیدنی که عرض کردم به ناشران داد و میدهد، از عوامل قطعی استقبال از نمایشگاه هم بوده و هست. بدون این امکان، تقریبا مسلم است که چنین جمعیتی به نمایشگاه نمیرفت و «نمایشگاه بینالمللی» هم، نظیر بسیاری از مراسم و رویدادها و «جوایز» وزارت ارشاد به خصوص در چندساله گذشته، به واقعهای مهجور و محدود و بیسروصدا تبدیل میشد. به علاوه دلیلی هم ندارد که در همه کارهایمان الگوهای فرهنگی را ملاک بگیریم. 4- در این ارتباط، باید به تفاوت ماهوی وضع کتاب و نشر در ایران با کشورهای اروپایی و آمریکایی نیز توجه داشت. در آن کشورها، نمایشگاههای کتاب فرصتی برای حشر و نشر ناشران کشورهای مختلف با یکدیگر است و در این دیدارها و
رفتوآمدهاست که ناشران یا نمایندگان آنها فرصت گفتوگو و انعقاد قراردادهای لازم را برای ترجمه و نشر کتابهای یکدیگر پیدا میکنند. در حالی که در ایران، متاسفانه هنوز چنین وضعی وجود ندارد و تمایل به انعقاد قرارداد و توجه و انتشار آثار نویسندگان ایرانی چندان زیاد نیست که مقتضی برگزاری نمایشگاه کتاب باشد. پیدایش این وضع، علتهای گوناگونی دارد، اما بیگمان «علل و موجبات» پیشگفته هم در بروز آن نقشی قاطع داشته است و دارد. 5- در چندسال گذشته، اگر دقت کرده باشید، متوجه شدهاید که حضور سرشناسان حوزه کتاب و کتابت هر دفعه در نمایشگاه کمتر و کمرنگتر شده است. ترافیک شهر، دوری راهها و ازدحام و شلوغی نمایشگاه البته در این موضوع موثر بوده است. ولی، به گمان من، علت اصلی چیز دیگری است، چون ترافیک و ازدحام و دوری راه در محل قبلی نمایشگاه به مراتب محسوستر بود. با این همه، نمایشگاه کتاب تهران عملا میعادگاهی دلپذیر شده بود که کموبیش میتوانستید اکثر پیشکسوتان و فعالان عرصه کتاب را اعم از نویسنده و مترجم و محقق و مصحح در آنجا زیارت کنید. 6- به یکی از دلایل عمده و علت اصلی سیر قهقرایی نمایشگاه در پنج، ششسال اخیر اشاره
میکنم. اول یک مثال: سال گذشته من فقط یک روز به نمایشگاه رفتم و با عرض معذرت، دیگر رغبت دیدار از آن کعبه دلها را پیدا نکردم. در آن روز، چند دقیقهای در غرفه یکی از دوستان ناشر ایستاده بودم که ناگهان سروکله یکی از خانمهای بازرس پیدا شد. ساعت اول شروع نمایشگاه بود و آن بازرس شروع کرد به بررسی یکایک کتابهایی که روی پیشخوان پهن بود و تندوتند شروع کرد به یادداشتکردن مطالبی روی تکه کاغذی که در دست داشت. وقتی مسوول غرفه از سرکار خانم بازرس جوان پرسید که چه میکنند، هیچ اعتنایی نکرد و پاسخی هم نداد.کارش را تمام کرد و راهش را کشید و رفت. 7- نتیجه کار بازرس محترم فقط چند دقیقه بعد ظاهر شد. دو مامور آمدند و طبق صورتی که در دست داشتند، به مسوول غرفه دستور دادند چند کتاب را از روی پیشخوان بردارد و گفتند حق فروش آنها را ندارد. در مورد طرح جلد یکی از کتابها هم گفتند که به اداره کتاب ارشاد مراجعه کند و طرحی جدید را به تصویب آنها برساند. آنان هم، پس از صدور دستورات خود، خیلی بیتفاوت و بیاعتنا به سراغ غرفههای دیگری که مقرر شده بود رفتند. 8- قیافه دوست من، آن پیر کتابفروش، دیدنی بود. بهتزده شده بود. میگفت اجازه
تجدید چاپ این کتابها را ظرف دو، سه ماه گذشته از اداره کتاب گرفته است. در مورد آن کتابی که بازرسان به طرح جلدش ایراد گرفته بودند، با غیظ میگفت که اجازهاش را پریروز از ارشاد گرفته است. او که از فرط عصبانیت و بیپناهی سیاه شده بود، غرید که دیگر در نمایشگاه شرکت نخواهد کرد و عطای آن را به لقایش میبخشد. بگویم که او امسال در نمایشگاه شرکت نکرده است. 9- من نسبت به وظیفهشناسی آن بازرسان محترم تقریبا تردیدی ندارم. آنان مسوول منظره ناخوشایندی که توصیف کردم نیستند. اگر حساب و کتاب و مسوولیتی باشد، برعهده رییسان و مدیران آن جوانان بیتجربه - و به احتمال قوی، بیخبر و ناآگاه از کموکیف دنیای کتاب - است. اشارهام به تقابل دیدگاههای فرهنگی و غیر فرهنگی است که به خصوص در چند ساله گذشته چهره غالب بر کموبیش تمامی امور فرهنگی مملکت بود. وقتی جماعتی نظر و تصمیم وزیر، معاون، یا اساسا دولت قبلی را قبول نداشته و فقط نظر و دیدگاه خود را صائب بدانند و شرایطی موجود باشد که این جماعت بتوانند سیاستها و خطمشیهای مصوب را نادیده گرفته و نسبت به همه کارهای پیش از خود تردید و بدبینی داشته و معتقد به «نظارت و بازبینی» باشند و
این نظارت و بازبینی را هم بتوانند اعمال کنند، معلوم است که وجه فرهنگی امور، مظلوم واقع میشود و به محاق میرود. در حالی که برای پیشرفت و شکوفایی هر ملتی آنچه بیش از هرچیز اهمیت و تاثیر دارد و حتی بدون آن نمیتوان و نباید از دگرگونی و تحول راستین اجتماعی و سیاسی و صنعتی و علمی سخن گفت فرهنگ و رشد فرهنگی است؛ عنصری زیربنایی که شالوده تحولات دیگر است و اگر به محاق رود نباید انتظار دگرگونی واقعی و تحولی دیرپا و راستین را داشت. امید فرهنگدوستان مملکت این است که از پدیدههای ناهنجار گذشته بیاموزیم و به فرهنگ ملی در همه زمینههای آن، فارغ از سنگینی ملاحظات دلبخواهی، فرصت و امکان شکوفایی واقعی بدهیم. آن وقت است که نمایشگاه کتاب تهران به وزن و قدر واقعی خود دست خواهد یافت و پای فرهنگیان کتابدوست دوباره به آن باز خواهد شد. بقیه مسایل - سیاستهای دولت، اقتصاد نشر، بحث یارانه کاغذ، قضیه ممیزی و... - به گمان بنده کاملا فرع بر این پرسش است: بهرسمیتشناختن نقش واقعی فرهنگ، یا مسایل و ملاحظاتی دیگر را بر آن حاکم کردن؟ بهراستی جای خوشوقتی است که اینک از زبان مسوولان بلندپایه دولت تدبیر و امید آنچه میشنویم در تایید
مطلبی است که عرض کردم. فرصت دهیم و آرزو کنیم که در این کار خطیر خود موفق شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.