|

گزارشی از کالایی فرهنگی که فراموش می‌شود

کتاب و اقتصاد از‌دست‌رفته

احسان رنجبران

دیگر چند سالی می‌شود شنیدن شوخی‌هایی مثل «سرانه مطالعه بیشتر از یک‌ساعت در روز توسط ایرانی‌ها» جذابیت خود را از دست داده و جوکی قدیمی و بی‌نمک است که هیچ‌کس را نمی‌خنداند، اما آمار و ارقام هنوز هم یکی بعد از دیگری می‌آیند؛ افزایش تیراژ کتاب‌ها، افزایش تعداد عناوین منتشرشده کتاب در هر سال، افزایش تعداد ناشران. اگر کاهشی هم باشد مثلا مربوط می‌شود به کاهش زمان صدور مجوز کتاب‌ها در اداره کتاب وزارت ارشاد. با در نظرگرفتن این آمار، فعالیت در حوزه نشر پرسود به نظر می‌رسد و برگشت سرمایه مناسبی هم دارد، ولی کمی دور‌تر از این دنیای فانتزی جذاب و در دنیای واقعی هم همین افزایش و کاهش‌ها، به شکل‌های دیگری وجود دارند که عرصه را حداقل برای عده‌ای، روزبه‌روز تنگ‌تر می‌کنند. اینکه می‌گوییم عده‌ای، منظورمان دسته‌ای از ناشران، کتابفروشان است که دولتی - و نیمه‌دولتی - نیستند، بودجه مشخص از طرف نهاد خاصی ندارند و در بین خصوصی‌ها هم جزو آن چند نام مطرح به شمار نمی‌روند که هر چه منتشر کنند، به خاطر مارک پشت‌شان فروخته شود. این کارگاه‌های کوچک هر روز جمع و جور‌تر می‌شوند؛ اول کارمند‌ها و کارگرهای ثابت‌شان می‌روند، بعد پخش‌کننده‌های کتاب و فروشنده و مسوول انبار و چنان‌که بر آن ناشر قدیمی رفته؛ خودش ویراستاری و ویزیتوری می‌کند و انتهای کار هم مشخص است... . عدم علاقه مردم به خرید و مطالعه کتاب دلایل زیادی دارد که بخش مهمی از آن ریشه در تغییرات فرهنگی و سبک زندگی جامعه ایرانی دارد. در کنار این تغییر رویه، نوسانات اقتصادی در سطح کشور و همچنین نگاه اقتصادی خاص دولت به بخش‌های فرهنگی را می‌توان دلیل دیگر به صدادرآمدن زنگ بحران در حوزه کتاب دانست. در کنار وضعیت حوزه نشر و کتابفروشی، وجود بحران در بازار کتاب بر سایر بخش‌های مرتبط هم تاثیر گذاشته که از این بین می‌توان به شرایط چاپخانه‌ها در چند سال اخیر اشاره کرد که با مشکلات روبه‌رو بوده است. ارتباط تنگاتنگ بین حوزه‌های مرتبط با کتاب، به خصوص نشر و کتابفروشی باعث می‌شود بدون در نظرگرفتن این حوزه‌ها و تاثیرات متقابل، نتوان به صورت مجزا یک مجموعه را بررسی کرد. هدفمندی زودتر از موعد برای نشر شروع داستان مشکلات اقتصادی این روزهای ناشران را شاید بتوان در میانه‌های دهه ۸۰ جست‌وجو کرد؛ جایی که با درخواست و پیگیری ناشران خصوصی و مستقل و برای جلوگیری از سوءاستفاده‌ها، اختصاص یارانه مستقیم برای کاغذ از سوی وزارت ارشاد قطع شد. قرار بر این بود که یارانه حذف‌شده برای توزیع و حمایت بهتر، در بخش خرید کتاب از ناشران هدایت شود. با گذشت زمان خرید کتاب سمت‌و‌سوی مشخصی به خود گرفت و بخش زیادی از ناشران مستقل در دایره کتاب‌های خریداری‌شده جای نگرفتند. به این ترتیب می‌توان نشر را از نخستین اصنافی دانست که تجربه ناموفق اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها را پشت‌سر گذاشت و با این پیش‌زمینه به استقبال اجرای سراسری فاز نخست هدفمندی یارانه‌ها در سال ۸۹ رفت. کتابفروشان اولویت چندم مردم را می‌فروشند؟ مهرداد دامغانیان؛ مسوول کتابفروشی اختران در خیابان انقلاب معتقد است نمی‌توان هدفمندی یارانه‌ها را مساله‌ای مجزا از جریان کلی اقتصاد کشور دانست که تاثیر مشخصی بر کارکرد کتابفروشی‌ها داشته است. او می‌گوید: وقتی یک اقتصاد بیمار باشد، این بیماری بر روی همه‌چیز تاثیر می‌گذارد؛ از ضروریات اولیه زندگی مثل خورد و خوراک و مسکن گرفته تا بازار کوچک کتاب در کشور ما. می‌توان گفت تاثیرات این مشکلات اقتصادی روی بازاری چون کتاب که در حاشیه است، شاید چندبرابر بسیاری دیگر از مشاغل بوده است. واقعیت این است که می‌توان نخواند، ولی نمی‌توان نخورد. این کتابفروش ادامه می‌دهد: شاید زمانی کتاب برای بعضی از خانواده‌های ایرانی جزو ۵۰ اولویت زندگی‌شان بود، اما مطمئنا الان در صد اولویت اول هم نیست. دامغانیان دلایل رویگردانی مردم از خرید کتاب در سال‌های اخیر را اینگونه تشریح می‌کند: در دوران ریاست‌جمهوری آقای خاتمی بازار کتاب از چند جهت رونق پیدا کرد؛ بسیاری از کتاب‌ها چاپ شد و وضعیت اقتصادی ثبات نسبی داشت. همان ثبات نسبی اقتصادی در کنار مسایل دیگری مثل چاپ‌شدن کتاب‌هایی که قبلا امکان چاپ نداشتند، باعث می‌شد میل به کتابخوانی در افراد ایجاد شود. از آن دوره به بعد، تدریجا شرایط بد‌تر شد و اقتصاد کشور دچار بحران‌های مختلفی شد که به‌صورت مستقیم روی زندگی مردم تاثیر گذاشت. از او درباره تجربه حذف یارانه کاغذ می‌پرسیم که می‌گوید: جریان حذف یارانه کاغذ در ابتدای اجرای خود تاثیر چندانی از لحاظ اقتصادی بر ناشران نگذاشت، چون مثلا کاغذ یارانه‌ای ارشاد ‌بندی شش‌هزارتومان بود و در بازار آزاد ‌بندی هفت یا هشت‌هزارتومان به فروش می‌رفت و تفاوت چندانی در بازار کتاب و قیمت‌ها ایجاد نشد. به دلیل پایین‌بودن قیمت کتاب در ایران، افزایش ۱۰ یا ۲۰‌درصدی قیمت کتاب تاثیر چندانی بر بازار کتاب در آن مقطع نگذاشت. مشکل از جایی شروع شد که به دلیل بحران‌های پی‌درپی اقتصادی قیمت ارز سه‌برابر شد و قیمت کاغذ از ‌بندی هفت‌هزارتومان، به ۶۰‌هزار‌تومان و بیشتر رسید. دامغانیان نکته مهم‌تر از سه‌برابرشدن قیمت کاغذ را بی‌ثباتی در قیمت‌های جدید در آن مقطع زمانی می‌داند و می‌گوید: قیمت‌های جدید هم ثابت نبودند، یک روز رقم ۶۰‌هزار‌تومان را برای قیمت می‌شنیدیم، روز بعد ۶۵‌هزار‌تومان و... در مجموع هیچ حساب خاصی برای قیمت‌گذاری‌ها وجود نداشت و به این ترتیب بی‌ثباتی به بازار وارد شد. او به تاثیرات بی‌ثباتی در قیمت‌های جدید اشاره می‌کند و می‌گوید: به دلیل همین بی‌ثباتی‌ها، قیمت‌گذاری کتاب به صورت منطقی امکان‌پذیر نبود. فرض کنید ناشر برای کتابی قیمت پنج‌هزار‌تومان را در نظر می‌گیرد؛ در زمان بی‌ثباتی قیمت، ممکن است تا ماه بعد که کتاب منتشر و راهی بازار شود این قیمت‌گذاری منطقی نباشد. در کنار این مساله، بحث برگشت سرمایه کتاب هم مطرح است. بازگشت سرمایه در نشر و کتابفروشی از بسیاری دیگر از مشاغل کند‌تر است. به‌طور متوسط یک دوره از چاپ کتاب با تیراژ هزارنسخه برای فروش کامل نیاز به یک‌سال زمان دارد و در این حالت تمام سرمایه ناشر بازمی‌گردد که باید مجددا در چرخه خرید کاغذ و سرمایه‌گذاری برای انتشار کتاب‌های جدید مصرف شود. به این ترتیب قیمت‌گذاری منطقی کتاب در بازار بی‌ثبات، با دورنمای برگشت یک‌ساله امری ناممکن است و برنامه‌ریزی برای بازار کتاب به‌عنوان یک تجارت با بحران بزرگی روبه‌رو شده است. این کتابفروش تاکید می‌کند: ۹۰‌درصد حساب‌وکتاب‌های اقتصادی در اختیار ناشر و کتابفروش نیست و توسط بازار تعیین می‌شود. بازار پرنوسان ناشر را محتاط‌تر می‌کند و ریسک کمتری در کار انجام می‌دهد. این کم‌کردن ریسک در قیمت پشت جلد کتاب اعمال می‌شود، به این صورت که فروش کمتر با قیمت بالا را به قیمت‌گذاری کمتر ترجیح می‌دهد. بی‌تخصص شدن کتابفروشان و تغییر چهره کتابفروشی‌ها کسی که در یک کتابفروشی کار می‌کند، به‌عنوان کارگر باید جزو کارگران ماهر یا نیمه‌ماهر قرار بگیرد. بخش مهمی از این مهارت به واسطه مطالعه کتاب‌های مختلف و جدید به دست می‌آید و کتابفروش باید به صورت مدام اطلاعات خود را به‌روز نگه دارد. دامغانیان در این رابطه می‌گوید: بد‌تر‌شدن وضعیت اقتصادی در تمام ابعاد، زندگی خود کتابفروشان را هم تحت تاثیر قرار می‌دهد. به‌عنوان مثال شخصی، خود من تا چند سال قبل هر ماه شاید هفت یا هشت عنوان از کتاب‌های جدید را می‌خریدم و مطالعه می‌کردم، اما با وضعیت فعلی این تعداد به دو عنوان در ماه محدود شده است. این کتابفروش در ادامه می‌گوید: بخش دیگری از تبعات تاثیر مستقیم مشکلات اقتصادی بر کار کتابفروشان را از تغییر در ساختار کتابفروشی‌ها می‌توان مشاهده کرد. در راسته میدان انقلاب تا چهارراه ولیعصر به‌عنوان بورس عمده فروشگاه‌های کتاب، می‌بینیم که هر روز از تعداد کتابفروشی‌های عمومی و تخصصی کاسته می‌شود. این روز‌ها کمتر کتابفروشی را می‌توان دید که در حوزه فلسفه و تاریخ و ادبیات و سیاست و داستان کار خود را ادامه دهد. دلیل این مساله هزینه‌های سرسام‌آور در کنار سود پایین آنهاست. در همین راسته خیابان انقلاب هر روز بر تعداد کتابفروشی‌های درسی، کمک‌درسی و زبان و... افزوده می‌شود. در میدان انقلاب بنر تبلیغاتی یکی از کتابفروشی‌های کمک‌درسی را می‌بینیم که به اندازه یک ساختمان ۱۵طبقه ارتفاع دارد. کدام کتابفروشی عمومی توانایی چنین تبلیغی را دارد؟ او می‌افزاید: این مساله چندین دلیل عمده دارد؛ ناشر کتاب‌های درسی بسیاری از هزینه‌های رایج ناشران عمومی را ندارد؛ هزینه‌هایی مثل حق‌التالیف و بسیاری از اوقات هزینه‌های طراحی جلد و سایر هزینه‌های ریز دیگر که وقتی جمع می‌شوند رقمی تاثیرگذار خواهند بود. روزگاری کتاب کمک‌درسی پدیده ناشناخته‌ای بود، اما این روز‌ها از‌‌‌ همان شروع به تحصیل، کتاب‌های تمرین و کمک‌درسی و حل‌المسایل و... به شکل جدی در کنار کتاب‌های اصلی دانش‌آموزان حضور دارند. خرید و استفاده از این دست کتاب‌ها به بخشی جدا نشدنی از فرهنگ تحصیل کشور ما تبدیل شده و بنابراین بازاری بسیار مطمئن و پرسود دارند. به دلیل هزینه تمام‌شده کمترِ تولید کتاب‌های کمک درسی برای ناشران، امکان فروش آنها با تخفیف‌های بیشتر به کتابفروشان وجود دارد و طبیعی است که کتابفروشی‌ها هم بیشتر متمایل به خرید و ارایه این کتاب‌ها هستند. این حوزه بازاری بسیار بزرگ و ثابت دارد؛ محصلان، پشت کنکوری‌ها و دانشجویان مشتری همیشگی این کتاب‌ها هستند. مشتری‌ها مجبور به خرید این کتاب‌ها هستند، اما هیچ‌کس مجبور نیست کتاب ادبیات سیاسی را بخرد. به همین دلیل کتاب حوزه سیاست با تیراژ ۵۰۰ نسخه منتشر می‌شود، اما حل‌المسایل معادلات دیفرانسیل با تیراژ 10هزار نسخه منتشر می‌شود. همین تیراژهای بالا هم در مدت‌ کوتاه فروش می‌رود. وقتی صحبت از کاهش تیراژ در کشور مطرح می‌شود، منظور کتاب‌های حوزه عمومی است، اما سایر کتاب‌ها همچنان تیراژهای بالای خود را دارند. دامغانیان به تخصص کتابفروشان از منظر تغییر در نوع کتاب‌های موجود در کتابفروشی‌ها نگاه می‌کند و توضیح می‌دهد: فروشندگی کتاب کمک‌درسی شاید نیاز به تخصص خاصی نداشته باشد. بر عکس کتابفروشی‌های حوزه عمومی، خریدار هیچ‌وقت از فروشنده کتاب کمک درسی راجع‌به محتوای کتاب حل‌المسایل سوال نمی‌پرسد. او ادامه می‌دهد: فروشندگی کتاب تا چندین سال پیش بیشتر در اختیار مردان بود، اما شرایط اقتصادی در چند سال اخیر باعث شده تعداد خانم‌ها به‌عنوان فروشنده کتاب و انتشاراتی‌ها بیشتر شود. شاید در نگاه اول بعضی‌ها این مساله را به فال نیک بگیرند، اما واقعیت این است که بنا بر دلایل تاریخی در کشور ما و در بسیاری از نقاط دنیا، خانم‌ها نیروی کار ارزان‌تری از مردان محسوب می‌شوند و راحت‌تر مورد استثمار و تحمیل‌های شرایط بد کاری قرار می‌گیرند. به این ترتیب دیگر موضوع تخصص برای فروشندگی مورد توجه نیست و صرفا مسایل مالی و اقتصادی تعیین‌کننده است. در یک کتابفروشی درسی، مثلا صدعنوان کتاب برای فروش وجود دارد که همین صد عنوان به صورت مدام فروخته می‌شود و محتوای آن هم برای خریدار نیازی به توضیح ندارد. در کتابفروشی درسی مشتری نام کتاب را به فروشنده می‌گوید و فروشنده فقط باید از وجود آن در فروشگاه اطلاع داشته باشد و نیاز به توضیحی نیست. چنین کاری احتیاج به تخصص ندارد و موضوع کتاب، کار خود را انجام می‌دهد. اما در یک کتابفروشی عمومی به دلیل تعدد عناوین، خواه ناخواه باید از محتوای آثار اطلاعاتی حداقلی داشت. از دید بازاریابی هم که به قضیه بنگریم باید بتوانیم خریدار را برای دفعات بعد هم مجاب به خرید از فروشگاه کنیم. این کار نیاز به تخصص دارد. در بسیاری از اوقات خریدار فقط حوزه کتاب موردنظر خود را به فروشنده می‌گوید و تقاضای دریافت راهنمایی و کمک برای انتخاب مناسب را در آن دارد. ثبات در فروش، پیشرفت در تورم این فروشنده کتاب درباره فرجام کار کتابفروشی‌های عمومی می‌گوید: با تمام این تفاسیر می‌توان نتیجه گرفت دایره این کتابفروشی‌ها روزبه‌روز محدود‌تر می‌شود، به این دلیل که بازار این شرایط را تحمیل می‌کند. کتابفروش عمومی هم بر خلاف ایده‌آل‌های خود مجبور می‌شود به سمت سایر حوزه‌ها برود. او می‌افزاید: من نزدیک به ۱۳سال است که به صورت مدام در همین کتابفروشی مشغول به کار هستم. با توجه به چیزی که دیده‌ام، شرایط کلی کتابفروشان در بخش عمومی با شیب تند و فوق‌العاده شدیدی در حال نزول است. ۱۰سال قبل هم از لحاظ ریالی همین میزان فروش داشتیم که امروز داریم، اما ۱۰سال پیش تعداد کتاب‌هایی که می‌فروختیم چندین برابر امروزمان بود. علاوه بر این باید ببینیم تورم از ۱۰سال پیش به این سمت چند‌درصد افزایش یافته است؟ یک میلیون‌تومان ۱۰سال پیش برابر با چند‌هزار‌تومان امروز است؟ ناشران شهرستانی؛ تبعیض‌، نگرانی و باقی ماجرا تا اینجای کار بیشتر صحبت از فعالیت‌های مرتبط با کتاب در تهران بود. طبیعتا مثل هر جریان اقتصادی دیگر، تفاوت‌های کاری بین موسسات انتشاراتی پایتخت و سایر شهر‌ها بسیار زیاد است. «سیدمهدی صاحب‌فصول» مدیر انتشارات «نوشته» در شهر اصفهان خرید کتاب توسط کمیته خرید کتاب وزارت ارشاد از ناشران را یکی از تفاوت‌های بین تهران و شهرستان‌ها عنوان می‌کند و می‌گوید: به‌طور مشخص، همواره اولویت اول خرید کتاب با تهران بوده و از آنها تعداد عناوین بیشتری را می‌خرند و از چند سال پیش به این سمت خرید چندانی از بسیاری از ناشران شهرستانی انجام نشده است. او به تفاوت‌های دیگر بین تهران و سایر نقاط اشاره می‌کند و می‌گوید: به هر حال اکثر اتفاقات مهم حوزه کتاب اعم از نمایشگاه‌ها و همایش‌ها در تهران رخ می‌دهد. ناشران شهرستانی هم برای حضور در این گردهمایی‌ها مجبور به صرف هزینه‌هایی هستند. بخش عمده‌ای از این هزینه‌ها مربوط به جابه‌جایی و حمل‌ونقل است. در پی اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها، هزینه‌های رایج حمل‌ونقل افزایش چشمگیری داشت. همین هزینه‌ها هم به صورت مدام و بی‌دلیل افزایش می‌یابند، به‌عنوان مثال برای حمل کتاب‌هایمان جهت شرکت در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، در اردیبهشت‌۹۲، مبلغ صد‌هزار‌تومان به وانت حمل کتاب‌ها پرداخت کردیم. در اسفند ۹۲ هم برای شرکت در نمایشگاهی دیگر در تهران، دقیقا با شرایط مشابه مبلغ ۲۰۰‌هزار‌تومان به وانت حمل‌کننده کتاب‌ها پرداختیم. این یعنی دوبرابرشدن هزینه حمل‌ونقل ما در کمتر از یک سال. صاحب‌فصول به افزایش سایر هزینه‌های رایج در کار نشر اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: افزایش بیش از سه‌برابری قیمت کاغذ مهم‌ترین اتفاق در حوزه اقتصاد نشر بود. در کنار کاغذ، سایر ملزومات نشر مانند هزینه‌های چاپ، لیتوگرافی و صحافی هم افزایش چشمگیری داشته است. این ناشر همچنین به تاثیرات جانبی افزایش هزینه‌ها بر کار حوزه کتاب می‌پردازد و می‌گوید: به غیر از وزارت ارشاد، سابقا از سوی نهادهایی چون آموزش‌وپرورش و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هم خریدهایی از ناشران انجام می‌شد. به دلیل کاهش بودجه و افزایش هزینه این سازمان‌ها، بسیاری از خریدهای کتاب آنها نیز متوقف شده است. به هر حال اینها خریدهایی بودند که روی آنها حساب کرده بودیم و توقف آنها بخش دیگری از درآمدهای ما را تحت تاثیر قرار می‌دهد. او سیاست اصلی حوزه کتاب در سال‌های گذشته را آمارسازی در جهت افزایش تولیدات می‌داند و توضیح می‌دهد: بسیاری از کتاب‌هایی که در ایران منتشر می‌شوند درسی و کمک‌درسی و دانشگاهی هستند. در این مسیر دانشگاه‌ها و آموزش‌وپرورش هم نقش مهمی دارند. به این ترتیب بخش مهمی از آمار کتاب‌های منتشره در ایران مربوط به این حوزه است. از سوی دیگر بخشی از این آمار‌ها وجود خارجی ندارند؛ مثلا یک کتاب درسی که جنبه کاربردی ندارد و بنا بر دلایل مختلف از جمله نیاز به وجود سابقه تالیف کتاب در رزومه افراد جمع‌آوری و منتشر شده است. در بسیاری موارد این آثار با تیراژ اسمی در حدود هزارنسخه را بر شناسنامه خود دارند، اما در واقع شاید چیزی در حدود صدنسخه بیشتر چاپ نشده باشند. صاحب‌فصول می‌افزاید: این آثار خریداری ندارند و وارد بازار واقعی نشر نمی‌شوند، اما آمار غلطی به وجود می‌آورند که در ظاهر نشان از رو به پیشرفت‌بودن وضعیت کتاب دارند، در حالی که شرایط کاملا برعکس است. متاسفانه در ایران تنها معیار سنجش تعداد است و هیچ‌وقت صحبت از کیفیت آثار مطرح نمی‌شود و گفته نمی‌شود که در کیفیت افت محسوسی داریم. او به عدم سودآوری کار در حوزه نشر اشاره می‌کند و می‌گوید: الان سرمایه‌گذاری خاصی در بخش صنعت انجام نمی‌شود و شغل کم است. در کنار این مساله، هنوز هم افرادی وجود دارند که تصور می‌کنند چون می‌توان با سرمایه‌ای کمتر نسبت به بسیاری دیگر از مشاغل، وارد کار نشر شد، می‌شود در این حوزه به موفقیت اقتصادی هم دست یافت و شغلی برای خود و عده‌ای دیگر دست‌وپا کرد، اما واقعیت چیز دیگری است و حوزه نشر دیگر سودآوری ندارد. پس نباید تصور کرد چون هنوز بر تعداد ناشران افزوده می‌شود، این حرفه سودآور است. صاحب‌فصول ادامه می‌دهد: ما نمی‌توانیم سودآوری شغلی داشته باشیم و هرچه می‌گذرد سرمایه‌گذاری در این حوزه سخت‌تر می‌شود. امروز دیگر کسی که سرمایه زیادی دارد به هیچ‌وجه به سمت کار در حوزه نشر نمی‌آید و مطمئنا وارد این شغل نمی‌شود و ترجیح می‌دهد پیتزافروشی تاسیس کند تا کتابفروشی. این ناشر درباره آینده کار نشر در ایران می‌گوید: به هر حال اگر وضعیت اقتصادی رونقی بگیرد، این بخش هم تقویت می‌شود، اما با توجه به اجرای فاز دوم طرح هدفمندی یارانه‌ها، به نظر من شرایط کار سخت‌تر خواهد شد. این پیش‌بینی من است، مگر اینکه دولت به نحوی نقدینگی ناشران را بالا‌تر ببرد. یکی از این راه‌ها اعطای وام کم‌بهره به ناشران است. سابقا این وام‌ها به فعالان حوزه نشر تعلق می‌گرفت، اما چند سالی است که دیگر خبری از این وام‌ها نیست. اعطای مجدد این وام‌ها می‌تواند تا حدی ناشران را به ادامه کار امیدوار کند، در غیراین صورت امیدی به آینده نیست. صنعت تاریخی چاپ به تاریخ می‌پیوندد؟ خروجی تمام آثار مکتوب از چاپخانه‌هاست و همان‌طور که گفته شد، ارتباطی تنگاتنگ بین این صنعت و حوزه کتاب و نشر وجود دارد. چاپ که با سابقه بیش از ۲۰۰سال حضور در ایران، یکی از قدیمی‌ترین صنایع در ایران به شمار می‌رود، بنا بر هشدارهای فعالانش، مدتی است در سراشیبی سقوط قرار دارد. چنان‌که به گفته علی نیکوسخن؛ رییس اتحادیه چاپخانه‌داران تهران تنها در خلال سال‌های ۹۰ و ۹1، نزدیک به صدچاپخانه تنها در شهر تهران فعالیت خود را متوقف کردند. جلال ذکایی رییس سابق دفتر چاپ وزارت ارشاد و کار‌شناس این حوزه در خصوص مشکلات حوزه چاپ در سال‌های اخیر می‌گوید: چند اتفاق مهم در سال‌های اخیر بر روند کاری چاپخانه‌ها تاثیر منفی گذاشته که بی‌شک یکی از مهم‌ترین این اتفاقات بحث اجرای فاز نخست هدفمندی یارانه‌ها بود که زندگی و معیشت کارگران را تحت تاثیر قرار داد. با اجرای این طرح از یک سو با آزادسازی حامل‌های انرژی، افزایش چشمگیر هزینه‌های این بخش (برق، گاز و...) بر چاپخانه‌ها تحمیل شد. از سوی دیگر تاثیرات اجرای این طرح بر شرایط کلی اقتصاد و تورم اقتصادی هم به شکلی دیگر حوزه چاپ را با مخاطره روبه‌رو کرد. بخش مغفول اجرای این طرح، اختصاص سهم تولید و بسته‌های حمایتی از اصناف بود که هیچ‌وقت محقق نشد. او به اتفاقات سال ۹۱ اشاره می‌کند و می‌گوید: افزایش ناگهانی قیمت ارز و تاثیرات ویران‌کننده آن بر صنایع، گریبان صنعت چاپ را هم گرفت. افزایش ناگهانی قیمت دلار از هزار به سه‌هزار‌تومان فاجعه‌ای بود که قیمت تمام مواد مورد نیاز چاپخانه‌ها از جمله کاغذ را سه‌برابر و بیشتر کرد. نکته قابل توجه در این میان، بیشتر از سه‌برابرشدن قیمت‌ها بود و این مساله با در نظرگرفتن افزایش قیمت ارز غیرمنطقی به نظر می‌رسید. این کار‌شناس چاپ می‌افزاید: تا پیش از این ماجرا، قیمت کاغذ به ازای هر بند، ۲۴‌هزار‌تومان بود و طبیعتا با سه‌برابرشدن باید نزدیک به ۷۰‌هزار‌تومان می‌شد، اما در مقطعی از زمان شاهد رسیدن قیمت کاغذ به نزدیک صد‌هزار‌تومان هم بودیم. این بی‌تدبیری و سوءمدیریت‌ها در سایر حوزه‌ها هم مشاهده شد و این نوسانات ورشکستگی تعدادی از چاپخانه‌ها و بیکاری تعداد زیادی کارگر را در پی داشت. او با ذکر این نکته که تعداد دقیق چاپخانه‌های تعطیل‌شده مشخص نیست، ادامه می‎‌دهد: تعداد زیادی از چاپخانه‌های قدیمی ورشکست شدند یا آسیب‌های جدی دیدند. باید توجه داشت بنیان‌های کار چاپ در سال‌های طولانی نهاده شده بود و این آسیب‌ها چیزی نیست که در کوتاه‌مدت جبران شود. به هر حال متاسفانه شاهد شرایط ناهنجاری بودیم و شاید با نگاه به مشکلات این صنعت بتوان گفت وضعیت در بسیاری دیگر از حوزه‌ها به این شدت مشکل‌دار نبوده است. رییس سابق دفتر امور چاپ وزارت ارشاد درباره اجرای فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها می‌گوید: این طرح مصوبه مجلس است و خوشبختانه سال گذشته اجرا نشد، اما در هر صورت امسال باید اجرا شود. نکته‌ای که باید در نظر داشت، اجرای آن با آرام‌ترین شیب ممکن است. اگر قرار باشد اتفاقات قبلی رخ دهد و مجددا شرایطی مثل سال ۹۱ هم در پی آن رخ دهد، شوک ناشی از آن یک فاجعه را در پی خواهد داشت. امیدواریم وضعیت به گونه‌ای رقم بخورد که قیمت همه‌چیز به شکل ناگهانی افزایش پیدا نکند. ذکایی می‌افزاید: نکته دوم بحث اجرای تعهدات دولت در برابر صنایع است؛ یعنی تزریق سهم تولید به صنایع باید انجام شود تا آسیب زیادی به بدنه صنعت وارد نشود. نباید فراموش کرد عواقب تمام این مشکلات بیش از همه گریبان کارگران را می‌گیرد. در هر شکل اگر بخش سلامت و سهم تولید تقویت شود، می‌توانیم با ماجرا کمی منطقی برخورد کنیم. این کار‌شناس، حوزه چاپ را نمادی بر وضعیت کلی اقتصاد کشور می‌داند و می‌گوید: هر کالای تولیدی در ‌‌نهایت نیاز به بسته‌بندی و درج نام و نشان کالا و طرحی روی آن دارد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت رونق چاپخانه‌ها نمادی از رونق اقتصادی کشور است و برعکس، کسادی کار آنها از شرایط نابسامان اقتصاد کشور حکایت می‌کند. ورود به مشاغل فراموش‌شده؟ پیشرفت‌های عجیب و غریب تکنولوژی در همه جای دنیا، هر روز نسخه یک کالا و شغل‌های اطرافش را می‌پیچد. بعضی از این کالاهای خوش‌شانس که خاطراتی را با خود دارند و نماد و هویت جریانی هستند، در شکلی کلاسیک گوشه‌ای حیات خود را پی می‌گیرند و این سرنوشتی است که شاید بتوان برای کتاب‌های چاپی هم متصور بود. در ایران، پسرفت‌های اقتصادی ظاهرا سریع‌تر از انتظار، آینده محتوم کتاب را برایش رقم می‌زنند. کتابی که منشأ شغل‌های زیادی است، از مولف گرفته تا مجموعه‌های چاپخانه، کاغذفروشی، انتشارات، طراحی، لیتوگرافی، صحافی، موزعین، کتابفروشی و... .این نکته را نباید فراموش کرد که از بین‌رفتن یک شغل به‌واسطه تکنولوژی‌های جدید، سیری نسبتا تدریجی است و در خلال این جریان، امکان روزآمدی صاحبان آن مشاغل وجود دارد تا شغل خود را به نحوی دیگر ادامه دهند. ویرانی شغل بر اثر مشکلات اقتصادی اما، کوبنده است و ناگهانی، طوری که نتوان کمر صاف کرد؛ حرفه‌ای رفته و با خود برده هرچه سرمایه که خرج ایجاد فضای کار شده بود، هر چه تخصص و دانش فنی به درد بخور را، هر چه کارگر و کارمند را. در بهترین حالت یادی می‌ماند برای قدیمی‌ها و لابد مجسمه و تصویری از کالا و شغل‌هایش در موزه‌ها...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.