|

سوم اسفند، کودتای ایرانی یا انگلیسی

14سال بیشتر از انقلاب مشروطه نگذشته بود که صبح روز سوم اسفند سال 1299 و درحالی که هنوز سپیده نزده بود، هنگ قزاق از قزوین وارد تهران شد. رضاخان معروف به «میرپنج» فرمانده تیپ همدان جلودار بود. قزاق‌ها بلافاصله نظمیه، وزارتخانه‌ها، پستخانه‌ و ادارات دولتی و مراکز حساس تهران را به تصرف درآوردند. به این ترتیب «سیدضیاء‌الدین طباطبایی»، مدیر روزنامه «رعد» به‌جای «سپهدار رشتی» عهده‌دار سمت نخست‌وزیری شد. این کودتا زمینه سقوط سلسله قاجار و تاسیس حکومت پهلوی را فراهم آورد. از انگلیس به‌عنوان طراح پشت‌صحنه کودتا نام برده شد. بر اساس روایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی انگلیسی‌ها برای اجرای نقشه‌ای که کشیده بودند به دو چهره سیاسی و نظامی احتیاج داشتند و سرانجام در این میان «سیدضیاءالدین طباطبایی» مدیر روزنامه رعد و «رضاخان میرپنج» را برای این کار برگزیدند. «رضاخان سوادکوهی» که چند سال قبل توسط «اردشیر جی» به عوامل انگلستان ملحق شده بود به‌عنوان عامل نظامی کودتا به ژنرال «آیرون‌ساید» معرفی شد. در این میان با کمک بانک شاهنشاهی و همکاری نظامی «کلنل اسمایس»، «کاظم‌خان سیاح»، «مسعودخان کیهان»، قوای نظامی و قزاق سازماندهی شده و شرایط برای انجام کودتا و اشغال تهران فراهم شد. رضاخان در بهمن‌ماه همان سال در ملاقاتی با آیرون‌ساید توافق کرده بود پس از فتح تهران توسط نیروهای قزاق مقام نخست‌وزیری به «سیدضیاءالدین طباطبایی» سپرده شود. برای اینکه رضاخان اطمینان حاصل کند که در تصرف تهران مشکلاتی وجود نخواهد داشت، ژنرال انگلیسی به او اعلام کرد «احمد شاه» در جریان این اقدام قرار دارد و «نورمن» سفیر انگلستان در تهران مشکلات احتمالی را مرتفع خواهد کرد. با فتح تهران حکومت به دست کودتاچیان افتاد. پست حساس وزارت جنگ با اندکی کشمکش در اختیار رضاخان سردارسپه قرار گرفت. پس از آن احمدشاه قاجار حکم ریاست‌الوزرایی سیدضیاءالدین طباطبایی‌یزدی و سردارسپهی ژنرال رضاخان را صادر کرد. برخلاف این روایت شایع اما «محمدعلی همایون کاتوزیان»، تاریخ‌نگار و اقتصاددان ایرانی و مدرس دانشگاه آکسفورد، کودتای سوم‌اسفند ۱۲۹۹ سیدضیاءالدین طباطبایی و رضاخان را، کودتایی ناسیونالیستی می‌خواند. او درگفت‌وگویی با سایت تاریخ ایرانی با اشاره به فضای آشفته آن روز عرصه سیاست، کودتا را امری اجتناب‌ناپذیر می‌داند. «کاتوزیان» با تحلیل‌هایی که نقش انگلستان را در این رویداد سیاسی بزرگ جلوه می‌دهند، مخالف است و آن را کودتایی ایرانی می‌شناسد. او معتقد است: «وضع آشفته‌ای که تهران و سراسر کشور را فراگرفته بود در وصف نمی‌گنجد. عملا دولتی وجود نداشت و آنچه بود هم به زور می‌توانست حکمش را حتی در پایتخت جاری کند. شاه و دولت و دیگران آنقدر از خطر حرکت بلشویک‌ها به سوی تهران وحشت داشتند که در ژانویه ۱۹۲۱، تقریبا یک ماه پیش از کودتا نزدیک بود پایتخت را به اصفهان ببرند. در چنین اوضاعی بود که در داخل ایران فکر کودتا در پاره‌ای از اذهان مطرح شد، سیدضیاء که به‌رغم جوانی خیلی فعال بود و هم در میان سیاستمداران ایرانی و هم دیپلمات‌های انگلیسی نفوذ داشت و کمیته‌ای به نام «کمیته آهن» سازمان داده بود ـ سیدضیاء نیز با برخی فرماندهان ژاندارمری در تهران که نیروی محبوب ایرانیان بود دوستی داشت- به فکر کودتا افتاد. حاصل جمع فعالیت‌های تهران و قزوین این شد که آیرون‌ساید قزاق‌ها را به فرماندهی رضاخان‌‌‌ رها کند که به تهران بروند و در تهران هم ژاندارمری و سفارت انگلیس از آمدن قزاق‌ها پشتیبانی کنند. این بود که قزاق‌ها شهر را تقریبا بدون شلیک یک تیر گرفتند.» «کاتوزیان» معتقد است: «سیدضیاء و رضاخان هر دو ناسیونالیست و هر دو ضدبلشویک بودند و با سوسیالیسم ارتباطی نداشتند. وجه ظاهرا انقلابی این کودتا ـ برخلاف کودتای ۲۸مرداد- در این بود که به نسبت حرکتی از پایین بود نه از بالای جامعه.» رخدادهای بعد از کودتا فارغ از دلایل شکل‌گیری کودتا، ایران و بلکه تهران روزهای بعد از کودتا حوادث مهمی را از سر گذراند. «رضاخان» به محض تصرف تهران، در اولین انتصاب، کلنل «کاظم‌خان» را به فرمانداری نظامی تهران منصوب کرد. از طرف رضاخان اعلامیه‌ای در ۹ماده تحت عنوان «حکم می‌کنم» منتشر شد و به در و دیوار و معابر شهر نصب شد. بر اساس این اعلامیه تمامی ادارات دولتی و روزنامه‌ها تعطیل شدند و به جز دوایر تامین ارزاق به هیچ اداره یا مغازه‌ای اجازه کسب داده نشد. پیرو تهدیدات «نورمن»، سفیر انگلستان، «احمدشاه» در غروب سوم‌اسفند سرگرم نوشتن احکام جداگانه «رضاخان پهلوی» و «سیدضیاءالدین طباطبایی» شد. او احکام را صبح روز بعد انتشار داد. رضاخان به فرماندهی کل‌قوا منصوب و لقب «سردار سپه» گرفت و سیدضیاءالدین مامور تشکیل کابینه شد. در حکم احمدشاه راجع به «سیدضیاء» که خطاب به استانداران و فرمانداران سراسر کشور انتشار یافت، آمده است: «حکام ایالات و ولایات ـ در نتیجه غفلت‌کاری و لاقیدی زمامداران دوره گذشته که بی‌تکلیفی عمومی و تزلزل امنیت و آسایش را در مملکت فراهم نموده، ما و تمامی اهالی را از فقدان هیات دولت ثابتی متاثر ساخته بود، مصمم شدیم که با تعیین شخص دقیق و خدمتگزاری که موجبات سعادت مملکت را فراهم نماید، به بحران‌های متوالی خاتمه دهیم. بنابراین به اقتضای استعداد و لیاقتی که در جناب میرزا سیدضیاءالدین سراغ داشتیم عموم خاطر خود را متوجه معزی‌الیه دیده، ایشان را به مقام ریاست وزراء انتخاب و اختیارات تامه برای انجام وظایف خدمت ریاست وزرایی به معزی‌الیه مرحمت فرمودیم «شهر جمادی‌الاخر ۱۳۳۹ ـ احمدشاه» از واپسین ساعات شامگاه چهارم‌اسفند 1299 دستگیری گروهی از اعیان و اشراف، متنفذان، آزادیخواهان و برخی علمای مخالف آغاز شد و حدود شش روز قریب به 70نفر از رجال دستگیر و زندانی شدند. در میان دستگیرشدگان اسامی افراد زیر به چشم می‌خورد: سیدحسن مدرس، احمد قوام، عبدالحسین میرزافرمانفرما، نصرت‌الدوله، عین‌الدوله، سعدالدوله، سهام‌الدوله، حشمت‌الدوله، قوام‌الدوله، مجدالدوله، ممتازالدوله، محتشم‌السلطنه، نصیرالسلطنه، مشارالسلطنه، وثوق‌السلطنه، ممتازالملک، لسان‌الملک، یمین‌الملک، سردار رشید، سردار معتضد، سرهنگ گیگو، امیرنظام، کلهر، میرزا یانس، محمدقلی سهراب‌زاده، اسعد سهراب‌زاده، سیدمحمد اسلامبولچی، محمدولی‌خان تنکابنی، سالار لشکر، شیخ‌محمدحسین یزدی، شیخ‌محمدحسین استرآبادی، آقاضیاء و سیدمحمد تدین.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.