|

چهره‌های کودتا

لرد کرزن: وزیر وقت‌امورخارجه انگلستان، برای این کار قراردادی طراحی کرد که به قرارداد ۱۹۱۹ شهرت یافت. مطابق این پیمان، دست دولت بریتانیا در امور مالی و نظامی ایران باز می‌شد؛ قراردادی که دولت بریتانیا سعی در بستن آن با دولت ایران کرد ولی با مخالفت ایرانیان موفق نشد. لرد کرزن پس از پنج‌سال خدمت در پست وزارت‌امورخارجه سرانجام در بیستم مارس ۱۹۲۵ بر اثر بیماری در ۶۶ سالگی درگذشت. وی در طول دوران خدمت خود در امورخارجه نقش بزرگی در سیاستگذاری بریتانیا ایفا کرد و در محافل سیاسی صاحبنظر در امور ایران و هندوستان شناخته می‌شد. سیدضیاءالدین طباطبایی: در کودتای ۱۲۹۹ همراه با رضاخان شرکت داشت و رییس‌الوزرا شد تا چهارم خرداد ۱۳۰۰ در این مقام بود و دوبار کابینه تشکیل داد. پس از آن به اروپا رفت و مدتی در سوییس بود. سپس به فلسطین رفت و کشاورزی می‌کرد. در ۱۳۲۲ دوباره به ایران آمد و حزب اراده ملی را تاسیس کرد. در دوره چهاردهم مجلس شورای ملی نماینده شد. همچنین در سال ۱۳۲۵ روزنامه ندای اسلام را در شیراز راه‌اندازی کرد. پس از تصویب قانون ملی‌شدن صنعت نفت در ایران، بریتانیا اصرار داشت که او نخست‌وزیر شود تا به دست او کار نفت به سود شرکت نفت ایران و انگلیس خاتمه یابد. روزی که دکترمصدق به‌صورتی نامنتظره نخست‌وزیری را پذیرفت، سیدضیاء در دربار نزد شاه بود و انتظار داشت که مجلس او را نخست‌وزیر کند و فرمان نخست‌وزیری را از شاه دریافت دارد. بعد از آن کودتای ۲۸مرداد هم صحبت نخست‌وزیرشدن او مطرح بود. در ۱۳۳۵ مدتی زندانی شد و از آن پس از سیاست دوری کرد و در آبادی سعادت‌آباد در شمال‌غربی تهران به کشاورزی و دامداری مشغول بود. سیدضیاء در سال‌هایی که خانه‌نشین شده بود و به قول خودش از سیاست کناره‌گیری کرده بود، سفرهای زیادی به کشورهای اروپایی و به عربستان‌سعودی داشت. او به کرات حامل پیام‌های شاه برای رییس حکومت سعودی یا دیگر رهبران جهان بوده‌ است. سیدضیاءالدین طباطبایی در طول عمر خود سه‌بار ازدواج کرد و در روز ششم شهریور سال ۱۳۴۸ در سن ۸۱سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت. آیرون‌ساید: جوان‌ترین سرلشکر انگلیسی تا آن زمان در ارتش بریتانیا بود. وی که در 1880 میلادی متولد شد در 39سالگی بالاترین رتبه شوالیه‌گری خود را در ارتش به دست آورد. نخستین ماموریت مهم او نظارت بر عقب‌نشینی نیروهای بریتانیایی از لشکرکشی نافرجام به «آرخانگلسک» پس از انقلاب بلشویکی روسیه بود. عقب‌نشینی سربازان انگلیسی و یونانی در آسیای صغیر (ترکیه) در تابستان 1920 نیز زیرنظر او انجام گرفت. آیرون‌ساید از شهریور 1299 تا اردیبهشت 1300 مامور خدمت در ایران و هدایت کودتای رضاخان پهلوی بود. پس از این مرحله که موضوع مقاله‌ حاضر است وی به ریاست دانشکده افسری انگلستان منصوب شد (26-1922) و تا درجه ارتشبدی ارتقا مقام یافت و در 1940 رییس کل ستاد ارتش بریتانیا شد. «وینستون چرچیل» در همان سال او را بازنشسته و عضو مجلس اعیان انگلستان کرد. آیرون‌ساید خاطرات خود را در طول دوران خدمت در دفتر یادداشت روزانه‌ای می‌نوشت که بعدها پسرش آن را منتشر کرد. وی در 1959 در 79سالگی درگذشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.