|

گزارش «اکونومیست» از جمعیت، رشد و نابرابری در جهان

نسل سالخورده درحال دگرگون‌سازی اقتصاد جهانی

مترجم: محمدحسن ایپکچی

جمعیت کره‌زمین در قرن بیستم به دوبرابر رسید. اما حتی در قرن حاضر یک‌بار هم دوبرابر افزایش پیدا نخواهد کرد که علت مهم آن کاهش سراشیبی نرخ ولادت است. اما تعداد سالخوردگان بالای 65سال آن هم فقط در طول 25سال آینده به دوبرابر افزایش می‌یابد. این انتقال در ساختار جمعیتی به اهمیت آنچه در گذشته اتفاق افتاد، نیست. ولی می‌تواند عامل موثری در تغییر شکل اقتصاد جهان باشد. بر اساس گزارش تخمین جمعیتی سازمان‌ملل، در حال حاضر حدود 600‌میلیون‌نفر بالای سن 65 در جهان زندگی می‌کنند که خود قابل‌ملاحظه است. گفته شده به احتمال قریب به یقین نیمی از مردمی که بالای 65 سال دارند، هم‌اکنون نیز زنده باشند. اما از لحاظ جمعیت کل که رقم هشت‌درصد را اعلام داشته اختلافی با آنچه همین چند دهه قبل نشان می‌داد، ندارد. بنابراین، تا سال 2035، بیش از 1/1میلیارد‌نفر (13درصد جمعیت جهان) بالای 65سال خواهند داشت. چنین اتفاقی در نتیجه طبیعی کاهش نرخ ولادتی است که رشد کلی جمعیت را به کندی می‌کشاند. به این معنی که در گوشه و کنار جهان معدود افراد در سن جوانی را در ساختار جمعیتی شاهد خواهیم بود. نرخ وابستگی افراد سالخورده به طبقه سنی مولد حتی با سرعت بیشتری رشد می‌یابد. در سال 2010، در مقابل هر یکصدجوان فعال مابین 25 تا 64 سال، 16سالخورده بالای 65 سال در جهان داشتیم که مشابه نرخ 1980 بود. پیش‌بینی سازمان‌ملل اینکه تا سال 2035 این تعداد به 26‌نفر افزایش خواهد یافت. 1-جدول نرخ وابستگی جمعیت پیر در جهان این رقم برای کشورهای ثروتمند بسیار بالاتر است. در ژاپن در ازای هر صدنفر افراد واقع در سنین اشتغال و تا سال 2035، 69 سالخورده وابستگی اقتصادی خواهند داشت (در سال 2010 برابر 43‌نفر بود)، آلمان 66‌نفر (نسبت به 38‌نفر). حتی آمریکا که دارای نرخ باروری نسبتا بالایی هم هست، نرخ وابستگی هرم سنی پیر به بیش از 70درصد و تا 44‌نفر می‌رسد. کشورهای در حال توسعه که امروزه دارای نرخ بسیار پایین‌تری هستند به آن صورتی که فکر می‌کنیم دچار رشد نخواهد شد اما به‌نسبت رشد بالاتر خواهد رفت. اما در کشور چین و در همان مقطع زمانی، نسبت وابستگی به جمعیت شاغل از 15 به 36‌نفر افزایش نشان خواهد داد و البته در آمریکای‌لاتین انتقالی را از 14‌نفر به 27‌نفر تجربه می‌کند. سه راه پیش‌رو اما استثنای مهم در این میان منطقه جنوب آسیا و قاره آفریقا با نرخ باروری بالاست. از آنجا که این دومنطقه محل سکونت سه‌میلیارد‌نفر است، رشد تا پنج‌میلیارد تا نیمه قرن حاضر باعث می‌شود تا جوانان اهرم پرقدرتی محسوب شوند. کشورهای نوظهور نیز وابستگی پیران خود را با دوبرابر افزایش یعنی تا 22‌نفر در هر صد‌نفر تا سال 2035 خواهند دید. همچنین نباید از نظر دور داشت که بخش بزرگ‌تر جمعیت پیر جهان به معنی کاهش سرعت رشد بوده و در نتیجه این طبقه مجبور است برای گذران زندگی خود از دارایی‌های خود بهره برده و کمتر بتواند پس‌انداز کند. که البته به‌زودی جامعه پیر شاهد کاهش ارزش سرمایه و افزایش نرخ بهره خواهد شد. تازه، برخی از اقتصاد‌دانان دمدمی‌مزاج بر این عقیده‌اند که مردم بیشتر از گذشته خود را با محیط تطبیق داده و طولانی‌تر از قبل به کار مبادرت خواهند کرد. جمعیت از سه طریق بر اقتصاد جهان تاثیرگذار است: تغییر در اندازه نیروی کار، نرخ رشد تولید و الگوی پس‌انداز. در این که تاثیر عوامل سه‌گانه فوق قطعی است شکی وجود ندارد، اما حداقل برای سال‌های آینده نوعی نگرانی در مورد نیروهای کاری با مهارت‌های بالا و بالقوه فعالی و مولدی است که خود را بیش از امروز نشان خواهد داد. حالا وقتی می‌گوییم جمعیت پیر جهان در حال فرتوتی بیشتر بدون رشدی قابل قبول است به این معنی است که چنانچه، سن بازنشستگی نخواهد تغییر کند در آینده نزدیک نیروی کار کمتری را شاهد خواهیم بود. به عبارتی دیگر، باید پذیرفت که هرگونه بازدهی بدون درنظرداشتن رشد تولید، خنثی‌سازی بیشتری را در فرآیند رابطه جمعیت و بازده اجتماعی ایجاد می‌کند. با معیار سازمان‌ملل در تعیین سقف 65 سالگی برای پایان حیات اشتغال و با لحاظ کردن عدم افزایش تولید، جمعیت سالخورده می‌تواند موجب مانعی جدی در کاهش شدید نرخ رشد به میزان یک‌سوم و یک‌پنجم طی سال‌های آتی در برخی کشورهای ثروتمند جهان شود. نتایج یک محقق نشان داده که روند کاهشی جمعیت واقع در سن اشتغال در ژاپن بین سال‌های 2000 و 2013رشد تولید ناخالص ملی این کشور تا 0/6 درصد به طور سالان به پایین کشیده و طی چند سال آینده این میزان نقیصه به یک‌درصد در سال خواهد رسید. همچنین کاهش نیروی کار در آلمان رشد ناخالص ملی را نیم‌درصد پایین آورده و در آمریکا، بازنشستگی بخشی از نیروی اشتغال به میزان 0/7درصد رشد بالقوه اقتصادی را کاهش می‌دهد. بنابراین اندازه واقعی نیروی کار بیش از آنکه به ساختار سنی جمعیت مربوط باشد به این عامل وابسته است که اولا - چه گروه‌هایی به اشتغال روی خواهند آورد (زنانی که هم‌اینک مشغول به کار نیستند یا گروه‌های مهاجر) و ثانیا - نیروهای کاری تا چه مدتی مشغول خواهند بود. در اواخر قرن‌بیستم بود که عامل ثانوی اخیر کمی تغییر یافت. بررسی تحلیلی روی 43 کشور ثروتمند توسط دانشگاه هاروارد نشان داد بین سال‌های 1965 تا 2005، میانگین سن بازنشستگی قانونی به کمتر از شش‌ماه افزایش یافت و در همان زمان، امید به زندگی مردان نیز تا 9سال افزایش پیدا کرد. با پایان قرن گذشته، همان روند قبلی ادامه داشت. حدود 20درصد جمعیت بالای 65 سال آمریکا در حال حاضر در بازار کار فعالند که در مقایسه با رقم 13درصد در سال 2000 افزایشی را نشان می‌دهد. نزدیک نیمی از جمعیت آلمان با 60 سال سن در استخدام مراکز اشتغال هستند که این رقم در یک دهه پیش یک‌چهارم جمعیت کشور بود. کشورهای بدهکار اروپا ضمن انصراف از وعده‌ووعیدهایی که به بازنشستگان داده بودند بالاجبار سن بازنشستگی را بالا برده‌اند. نیمی از کشورهای اروپایی که ایتالیا، اسپانیا و هلند را نیز شامل می‌شود سن مقرر بازنشستگی را با امید به زندگی ربط داده‌اند. البته نقش شرایط و امکانات مالی شخصی مردم را نیز نباید فراموش کرد. مهم اینکه در اغلب کشورها انتقال جمعیتی مورد اشاره نقش بسزایی در بحران مالی 2008 ایفا کرد. به طوری که زیان آن متوجه دارایی‌های بسیاری از افراد واقع در سن بازنشستگی شد. همچنین برخی مشکلات دولت‌ها در تامین مایحتاج بازنشستگان موجب شد تا کسری دریافتی آنها از طریق اشتغال مجدد و بیش از حد طاقت به نوعی جبران شود. 2- نرخ اشتغال مردم آمریکا برحسب سن و سطح تحصیلات اما عامل بسیار مهم دیگر سطح آموزش و تحصیلات است. جمعیت تحصیلکرده بالای 65 سال برای مدت‌زمان بیشتری نسبت به همسالانی که دارای تحصیلات بالا نیستند می‌توانند به کار اشتغال داشته باشند. در آمریکا، فقط 32درصد فارغ‌التحصیلان مرد مقطع متوسطه، شاغلان بازار کار را در رده سنی 62 تا 74 نشان می‌دهد. این رقم برای تحصیلات بالاتر به 65درصد بالغ می‌شود. اما برای جامعه زنان، این نسبت یک‌چهارم در برابر یک‌پنجم (بسته به میزان تحصیلات) دور می‌زند. همچنین فقط یک‌چهارم سالخوردگان واقع در سنین 64-60 که دارای کمترین میزان تحصیلات هستند هنوز به انجام کاری مبادرت دارند. بدیهی است شاغلان فاقد مهارت لازم در سنین بالاتر به مشقت بیشتری دچار می‌شوند و به نسبت دستمزد کمتری نیز دریافت می‌کنند. چنین وضعیتی شرایط را برای دوران بازنشستگی سخت می‌سازد. اما در مورد افراد غیرشاغل که مهارت ناچیزی را هم با خود دارند مساله بازنشستگی بسیار دردآور است. نتایج تحقیقات نشان می‌دهد: کسانی که از حالت بی‌اشتغالی وارد دوران بازنشستگی می‌شوند دارای احساس خاصی از خوشی هستند. کارکنان ماهر نیز که دستمزد بیشتری دارند انگیزه بیشتری برای ادامه کار دارند. سلامتی و طول عمرشان بیشتر و حتی بعد از سن 65 سال انگیزه، علاقه و دلبستگی بیشتری نیز به ادامه کارشان دارند. البته آنچه آمد نه دلیل بر رشد نیروی کار است. نرخ کلی اشتغال در میان افراد بالای 60 سال نسبت به همسالان گروهی خود در سنین پایین‌تر همچنان کمتر است. در اروپا، نرخ بیکاری در میان جوانانی که حداقل تحصیلات را ندارند بسیار بالاست. در آمریکا، نرخ اشتغال برای افراد بی‌تجربه بسیار کاهش یافته است. به طور کلی نرخ اشتغال (برای زنان) در بسیاری از نقاط جهان در حال کاهش است. بسیاری از مطالعات نشان می‌دهد عمده ظرفیت‌ها و تجارب کاری مردم همزمان با گذر عمر کاهش می‌یابد. بررسی اخیر یک موسسه تحقیقاتی کانادا روی بازی ویدیویی گویای همین واقعیت است. «آلفرد سوی» با اشاره به جهان اول آن را «جامعه پیر» نامیده است. این جامعه گویای مردمی است که در منازل قدیمی زندگی کرده و همراه با افکار و اندیشه‌های گذشته نفس می‌کشند.» طی دهه 1990 رشد تولید در ژاپن همسو با کاهش جمعیت فعال رو به نقصان گذاشت و عملکرد تولیدی آلمان همزمان با پیری جمعیت سیرنزولی یافت. اما رشد آرام تولید ژاپن ناشی از سرمایه‌های غنی و برنامه اصلاحی آلمان مبتنی بر کاهش بیکاری بر این اساس اتفاق می‌افتد که هر دو کشور همچنان با هرم سنی سالخورده ظرفیت بالایی از نوآوری را نسبت به آمریکا دارند. کمبود نیروی کار خود مشوق و انگیزه‌ای قوی برای نوآوری‌های تکنولوژی به منزله سرمایه و دارایی کشور است. همچنان که ژاپن پیشقدم بهره‌برداری از «روبوت»ها برای نگهداری از افرادپیر شده است. شاید از همه مهم‌تر، آموزش بهتر باشد که در هرم سنی جمعیت موجب تولید بالاتر می‌شود. مطالعات اخیر حاکی از افزایش جمعیت شاغل مسن است که البته بادرنظرداشتن سطح تحصیلات بیشتر میزان تولید نیز بالاتر خواهد بود. چه، بررسی انجام شده در آلمان نشان می‌دهد: کارورزان پا به سن گذاشته بیشتر دنبال مشاغلی می‌روند که مهارت‌های بالاتری را هم طلب کند. خطا نیست اگر ادعا شود کارکرد و درآمد شاغلان بالای 50 سال نسبت به کارکنان جوان‌تر بیشتر باشد. چنین اتفاقی برای کشورهایی که دارای افراد تحصیلکرده بیشتری بوده که تازه وارد سالخوردگی شده‌اند، می‌تواند حامل نتایج خوبی باشد. در کشورهای کمتر توسعه یافته نیز تا حدی می‌تواند خروجی قابل قبولی را به همراه داشته باشد. نیمی از کارکنان چینی واقع در سنین 64-50 مقطع ابتدایی را هم به اتمام نرسانده‌اند. چنین شاغلان بی‌مهارتی تولید چندانی را هم نخواهند داشت. در این راستا، تحقیقی به منظور سنجش شناختی روی افراد متمول (بالای 50 سال) انجام شد که در این آزمون از گروه آزمایشی خواسته شد تا برخی کلمات را تکرار کنند. هدف درواقع، بررسی میزان توانایی افراد در تکرار کلمات بود. نتیجه آزمون توانست میزان وابستگی افراد را مشخص کند. یافته‌ها نشان داد که نسبت امکان شناخت در منطقه اروپای شمالی کمتر از چین و در آمریکا نسبت وابستگی از هند بهتر بوده است. پیری جهانی در کشورهای ثروتمند جهان طبقات تحصیلکرده بیش از افراد غیرماهر و به مدت طولانی‌تر به کار اشتغال دارند. 65درصد مردان آمریکایی واقع در سنین 74-62 که دارای نوعی از مدارک تحصیلی هستند هم اینک به کار اشتغال دارند. در مقابل، 32درصدشاغلان مردی که فقط دارای مدرک دبیرستانی‌اند در بازار کارند. اعضای اتحادیه اروپا هم شرایط مشابهی دارند. شکاف اخیر به علت تفاوت‌های موجود بین جامعه غنی تحصیلکرده و فقیر بدون مهارتی خاص است که شامل همه گروه‌های سنی می‌شود. نوآوری‌های سریع توانسته درآمد شاغلان مجرب را افزایش دهد در حالی که برای سایر گروه‌ها چنین وضعی مشاهده نمی‌شود. میزان ساعات کاری افراد شاغل نیز بر اساس دسته‌بندی فوق از زیاد به کم بوده و البته میزان علاقه‌مندی و انگیزه کاری نیز همین حالت را دارد. به هرحال، هرطور که به موضوع بنگریم جمعیت جهان در حال پیری است و چه‌بسا طول عمر بیشتری را هم داشته باشند. تا 20 سال آینده، جمعیت جهانی بالای 65 سال به دوبرابر یعنی از 600‌میلیون‌به 1/1میلیارد‌نفر خواهد رسید. با توجه به تجربه قرن بیستم، زمانی که درازی طول عمر منجر به طول مدت ایام بازنشستگی در مقایسه با سال‌های اشتغال شود، بسیاری را به این باور می‌رساند که این انتقال وضعیت در جمعیت مادامی‌که تورم مستمری‌بگیران بودجه دولتی را آسیب رساند، موجب رشد اقتصادی کند‌تر و لاجرم« رکود دوره‌ای» می‌شود. اما فکر اینکه فاصله زیاد بین جوانان شاغل و پیران بیکار بتواند شکاف بین شاغلان ماهر و غیرماهر را بیشتر کند نیز خود موضوعی مهم است. نرخ‌های اشتغال در میان جوانان فاقد مهارت روبه کاهش است در حالی که طبقه پیر ماهر می‌تواند مدت‌زمان بیشتری را در دوران اشتغال بگذراند. این فاصله در جامعه آمریکا بسیار مشهود است. جامعه‌ای که بسیاری از تحصیلکرده‌ها سعی بر به تعویق‌انداختن زمان بازنشستگی دارند در صورتی که عمده جوانان کم‌تجربه از محیط کار اخراج شده‌اند. البته نباید از سیاست‌های دولتی نیز غافل ماند. بسیاری از دولت‌های اروپایی ضمن مخالفت با بازنشستگی زودرس جامعه را به این‌سو ترغیب نمی‌کنند. افزایش امید به زندگی به همراه جایگزینی برنامه‌های مربوط به بهترشدن پرداخت مقرری با برخی طرح‌های تحول‌زا، جامعه شاغل را تشویق می‌کند تا با راندمان کمی وکیفی آینده راحتی را برای دوران بازنشستگی تدوین کند. ولی نفس تغییردادن فضای اشتغال خود نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کند. بنابراین قاعده پرداخت بیشتر درازای تجربه و آگاهی بیشتر و تولید فزاینده سالخوردگان علاقه‌مند و با انگیزه در فضای اشتغال آنها را به‌خوبی به دوران بازنشستگی می‌رساند. البته در این میان گفته می‌شود تغییرات تکنولوژیکی در محیط‌های کاری (اینترنت) با توجه به قاعده مهم خلاقیت نزد مدیران نتوانسته کاهشی را در رابطه با عامل سن شاغلان نشان دهد. کشورهای غنی با جمعیت فراوان آموزش‌دیده مسن وصول به دوران پیری را آسان‌تر از کشورهایی چون چین که نیمی از جمعیت واقع در سنین 64-50 آن نتوانسته‌اند دوران ابتدایی را نیز بگذرانند، می‌توانند محقق کنند. هرچند در بررسی و تحلیل اجتماعی موضوع مشکلات از جمله مشکلات ناشی از فاصله طبقاتی بین غنی و فقیر بسیار دولت‌های جهان در چالش با این معضلات مشغول برنامه‌ریزی به‌روز برای اصلاح وضعیت جمعیت سالخورده خود و البته با نگاه عمیق به توسعه اجتماعی و اقتصادی هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.