زمانی برای تحقق جاهطلبی «اردوغان»
رضا همتی
پس از پیروزی چشمگیر حزب عدالت و توسعه در انتخابات محلی ترکیه، اکنون میان مردم و روشنفکران این کشور پرسشهایی مطرح است: آیا رجب طیب اردوغان در انتخابات رییسجمهوری شرکت میکند یا با تغییر اساسنامه حزب عدالت و توسعه و شرکت در انتخابات پارلمانی سال آینده به نخستوزیری موجود ادامه میدهد، یا اینکه هم در انتخابات ریاستجمهوری شرکت میکند و هم با برگزاری انتخابات پارلمانی زودرس و کسب احتمالی اکثریت پارلمانی بیشتر، «با» یا «بدون» برگزاری رفراندوم، سیستم رییسجمهوری موجود را به ریاستی تغییر داده و رویای ریاستجمهوری تامالاختیار خود را تحقق میبخشد؟ این یعنی، سه گزینه الف) رییسجمهوری با شرایط کنونی؛ ب) نخستوزیری با اختیارات موجود یا ج) ریاستجمهوری با اختیارات تام، پیشروی اردوغان قرار دارد. آنچه هویداست اردوغان به نخستوزیری کنونی قانع و راضی نیست و اختیارات و قابلیتهای این مقام را برای نیل به آمال و آرزوهای بلند خود ناکافی میداند. همانطور که در موقعیتهای مختلف، آن را به زبان آورده است. وی در سال 2012 از اصل جدایی قوا، اینگونه انتقاد میکند: «ما هم اکثریت مجلس را داریم هم قوهمجریه را، مردم به ما
میگویند هنوز هم بهانه میآورید! اما باید بگویم جدایی قوا، نقش مانع را پیشروی ما دارد. سیستم موجود بهدرستی برپا نشده، این سیستم برای ما مشکلاتی ایجاد میکند، جاهایی که هیچکس انتظارش را ندارد موانع بوروکراتیک بهوجود میآورد... . قوهقضاییه مانع پیشروی ماست.»1 اردوغان، مقام رییسجمهوری با شرایط و اختیارات کنونی را نیز نمیپسندد. با نگاهی به سخنرانیهایش میتوان دریافت وی شخصیتی جاهطلب و ریسکپذیر دارد و حدود اختیار رییسجمهوری کنونی برایش رضایتبخش نیست. ضمن اینکه اگر میخواست همانند«عبدالله گل» به این مقام تشریفاتی قناعت کند نیازی به این همه مبارزهطلبی و تکاپوی انتخاباتی نبود. آنچه اردوغان را راضی میکند ریاستجمهوری با اختیارات تام است تا بتواند آنچه را طی سالیان در بینشش شکل گرفته و نقطه پایان اول آن، تحقق افق 2023 و جایگرفتن ترکیه در میان 10 اقتصاد برتر دنیاست، عملی کند. حال میتوان دریافت اردوغان صرفا به ریاستجمهوری تام میاندیشد. این را در کنار پیروزی نسبی 5/45درصدی2 در انتخابات محلی، نبود رقیب جدی و ضعف فراگیر احزاب مخالف در ارایه گفتمان نو بگذارید تا به فرصت منحصربهفردی که اردوغان برای
تحقق بلندپروازیهایش به چنگ آورده، پی ببرید. ارزش این فرصت، زمانی بیشتر میشود که بهخاطر بیاورید پیروزی اخیر پس از وقایع«پارک گَزی» و در اثنای طرح پروندههای «فساد و رشوه» و افشای «مکالمات تلفنی» مربوط، در شرایطی به دست آمده که شخص اردوغان، آماج شدیدترین اتهامهای مالی و سیاسی قرار داشته است. ضمن اینکه اردوغان در این فرصت با برگزاری انتخابات زودرس میتواند از اثرات رکود اقتصادی محتمل در سال 2014 بر آرای مردم اجتناب کند و از زمانی که رقبا درهم شکستهاند بیشترین بهره را ببرد. اکنون این پرسش پیش میآید که اردوغان چگونه میتواند هم در انتخابات رییسجمهوری برنده شود و هم با کسب اکثریت پارلمان، سیستم حکومتی را به ریاستجمهوری تغییر دهد. پیرامون انتخابات رییسجمهوری نیز میتوان گفت وی با پشتوانه 5/45درصد آرای انتخابات محلی بهاضافه رای هفتدرصدی حزب صلح و دموکراسی و رای دودرصدی حزب سعادت، روی کاغذ میتواند در دور اول برنده انتخابات شود، اما نباید فراموش کرد اعلام پشتیبانی حزب مناطق کردنشین، یعنی حزب صلح و دموکراسی از اردوغان در این انتخابات میتواند بر رای بالای محافظهکاران حزب عدالت و توسعه اثر منفی بگذارد
و اندکی از آن بکاهد، که به معنی کاهش شانس بُرد در دور اول است. البته شاید اردوغان با تکیه بر بینش استراتژیک و کلام پرقدرت خود بتواند این اثرات منفی را تعدیل و مخاطبان تُرک را قانع کند تا از این اتفاق با حزب صلح و دموکراسی متاثر نشده و همچنان به وی رای دهند. لیکن نمیتوان ریسک بالای چنین صمیمیتی را نادیده گرفت. به نظر میرسد عامل مهمی که از نگاه بیشتر تحلیلگران دور مانده، اثر نرخ مشارکت در انتخابات بر شانس پیروزی اردوغان است. در انتخابات محلی اخیر نرخ مشارکت 5/89درصد بود که نشان میدهد بخشی از واجدین شرایط که پیشتر در انتخابات شرکت نمیکردند، (نرخ مشارکت انتخابات پارلمانی 2011 برابر با 16/83درصد بود) در انتخابات محلی اخیر مشارکت کردهاند (جدول). از سویی نظرسنجیها نشان دادهاند کسانی که در انتخابات پیشین شرکت نمیکردند عمدتا به احزاب مخالف گرایش دارند، یعنی افزایش ششدرصدی مشارکت در انتخابات اخیر به نفع احزاب مخالف بوده است. از سوی دیگر، سرخوردگی و ناامیدی ناشی از ناکامی در انتخابات اخیر محتملا تا انتخابات آتی رییسجمهوری تداوم داشته و باعث کاهش مشارکت دسته فوق و نتیجتا ریزش آرای مخالفان خواهد شد که به
معنی افزایش چنددرصدی آرای ثابت حامیان اردوغان است. با این استدلال که، مجموع آرای 21،500،00 نفری احزاب عدالتوتوسعه و سعادت در انتخابات اخیر در اثر مشارکت پایینتر در انتخابات رییسجمهوری، معادل بیش از 5/47درصد رای برای اردوغان خواهد بود. بنابراین چنانچه نرخ مشارکت به کمتر از 81درصد برسد، اردوغان در همان دور اول به پشتوانه آرای احزاب عدالت و توسعه و حزب اسلامگرای سعادت3 و بدون آرای کردها با حدود 51درصد آرا به پیروزی میرسد مگر اینکه به فرض ضعیف، رقیب قَدَری از جانب مخالفان معرفی شود، یا اینکه به فرض ممکن، رقیب آشنایی به نام«عبدالله گل» برای پیشگیری از حذف ناخواسته توسط اردوغان به میدان بیاید. به همین ترتیب، برگزاری همزمان انتخابات پارلمانی با انتخابات رییسجمهوری میتواند برای آک پارتی امکان بهرهبرداری از فرصت کاهش نرخ مشارکت را پدید آورد و این حزب را به 51درصد آرا برساند لیکن این از 60درصد پارلمان برای تصویب برگزاری رفراندومِ تغییر سیستم حکومتی به ریاستجمهوری تامالاختیار، کمتر و از 67درصد برای تغییر قانون اساسی در پارلمان بسیار دور است، مگر اینکه نرخ مشارکت به پایینتر از 65درصد سقوط کند.
نتیجه اینکه، اردوغان میتواند انتظار پیروزی در دور اول انتخابات رییسجمهوری داشته باشد ولی باید از رویای ریاستجمهوری تامالاختیار چشم بپوشد. ضمن اینکه بهخوبی میداند برای هیچ تیمی، فرصتی بهتر از 10نفرهشدن رقیب نیست و احتمال بالای بُرد در مقابل چنین تیم ناقصی، لذات پذیرش ریسک را فزونی میبخشد. پینوشت: 1- www. radikal. com. tr/turkiye/kuvvetler_ayriligi_ engel-1112491 2- www. cnnturk. com/turkiye/yerel-secim-2014 3- حزب سعادت با حزب عدالت و توسعه اشتراکات بنیادین و استراتژیک دارد و فرض پشتیبانی رقیب اردوغان از سوی حزب سعادت امری بعید به نظر میرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.