|

«ژان لوک گدار» و ستایش عشق

خطراتِ خریدِ خاطرات

فرناز خطیبی

هیچ مقاومتی بدون خاطره نخواهد پایید
از متن فیلم
ژان لوک گدار فیلمساز فرانسوی فیلم‌های تاثیرگذار زیادی پدید آورده، یکی از آنها در ستایش عشق محصول سال ٢٠٠١ میلادی است. داستان فیلم در اپیزودهای جدا اتفاق می‌افتد. فیلمسازی به نام ادگار به‌دنبال بازیگر جوانی برای فیلم بعدی‌اش می‌گردد، از میان هزاران بانوی جوانی که تست می‌دهند، یک دختر برای فیلم او مناسب است، ذهن جوان درگیرتر و مشوش‌تر از آن است که بازی در فیلم را قبول بکند، اما همین تردید او کارگردان را مجاب می‌کند که دختر را جایی دیده است، اما کجا؟ در اپیزود دوم ادگار در خاطراتش دنبال دختر می‌گردد، به یاد می‌آورد که دختر را اولین بار در خانه زوج پیری دیده بود. پیرهایی که از هولوکاست جان سالم به‌در برده بودند و در اشغال پاریس سهم داشته و یک کارگردان هالیوودی می‌خواهد داستان زندگی‌شان را از آنها بخرد. در اینجاست که او دختر را در نقش نوه این زوج پیر می‌بیند. فیلم در ستایش عشق بیش از آنکه تابع داستانی با فراز و فرود باشد، روایت خاص گدار از سینما و زندگی است. در نگاه اول فیلم گیج‌کننده است و تغییر پلان‌ها و صداهایی که حرف می‌زنند اما چهره‌ای از آنها مشخص نیست می‌تواند مخاطب را سردرگم کند. راوی جملات ساده‌ای بر روی فیلم می‌گوید اما این روایت آسان نیست. در صحنه ابتدایی فیلم ما جملاتی درهم را می‌شنویم که هیچ توضیحی در رابطه با صحنه‌ای که می‌بینیم نمی‌دهند، اما این دقیقا همان برداشتی‌ است که گدار از سینما دارد و می‌خواهد مخاطب عمیق‌تر از معمول ببیند و خود به‌دنبال سرنخ داستان در فیلم بگردد. همانند ادگار کارگردان فیلم که مجبور می‌شود جایی ورای صحنه روبه‌رو را نگاه کند تا حقیقت را بیابد. در سکانسی دوست ادگار و مشاور مالی او از ادگار می‌خواهد تا فیلم را توضیح دهد، گدار از زبان ادگار چنین می‌گوید: «این‌طوریه، درباره جوان‌ترها مشخص است، تو از کنار آنها در خیابان می‌گذری و اولین چیزی که به ذهنت خطور می‌کند، این است که آنها جوان هستند. برای پیرها هم همین‌طور است، قبل از هیچ فکر دیگر می‌گویی خب یک پیرمرد است. اما با بالغ‌ها، هیچ نیست جز وضوح، البته آنها هیچ گاه عریان نیستند، همیشه یک داستانی درباره‌شان هست.» در نگاهی دیگر فیلم گدار همانند سایر آثار او ضدآمریکایی است. در صحنه‌ای که نمایندگانی برای خرید داستان زندگی زوج پیر از طرف بنیاد اسپیلبرگ آمده‌اند، زن بدون ذکر کردن عامدانه واژه آمریکا می‌گوید: «در مکزیکو ایالات متحده‌ای‌ها هستند که از آمریکای شمالی آمده‌اند که مکزیکی‌اند، کانادا هم همین‌طور، آنها کانادایی‌اند، ولی شما مردم ایالات متحده نامتان چیست؟ نامی ندارید. این قرارداد با نماینده‌های کشوری امضا شده که ساکنانش نامی ندارند. اصلا هم عجیب نیست که آنها داستان دیگران را می‌خواهند، اسطوره دیگران را. از آنجایی که هیچ تاریخی ندارید دنبال تاریخ دیگران هستید.» ضدآمریکایی‌بودن در فیلم‌های گدار عجیب نیست او این رویه را در دهه ٦٠ با پیوستن به اجماع مخالفان ضد آمریکایی در جنگ ویتنام شروع کرد. به نظر او آمریکاست که هالیوود را می‌گرداند. در همین سکانس نمایندگان آمریکایی در پاسخ به اعتراض نوه زوج پیر می‌گویند: «خانوم جوان عزیز، خواهش می‌کنم بفهمید، واشنگتن همه کاره و گرداننده کشتی است، هالیوود فقط میهماندار است.» گدار در این فیلم، گاه و بیگاه از هولوکاست یاد می‌کند، شخصیت‌ها یهودی‌اند و در عین حال کنایه‌های زیادی از زبان شخصیت‌های فیلم نثار اسپیلبرگ می‌کند. جایی خطاب به آمریکایی‌ها، نوه زوج پیر می‌گوید: «مادام شیندلر در فقر در آرژانتین زندگی می‌کند، اسپیلبرگ هیچ سهمی از داستان زندگی‌اش به او نداد.» در ستایش عشق بیش از آنکه شرح عشق باشد، خاطره است. جنبه‌ای از فیلم که کمتر در دید منتقدان آمده، تذکر به یادآوری است. گدار آمریکایی‌ها را به باد انتقاد می‌گیرد که فیلمسازان هالیوودی خاطرات را به استثمار می‌کشند و با آن همانند تمام اشیا رفتار کرده، می‌خرند و می‌فروشند. «هیچ مقاومتی بدون خاطره نخواهد پایید.» جمله کلیدی و نبض فیلم است. زوج پیر همانند سایر فرانسوی‌ها خاطراتشان در دوره مقاومت در برابر نازی‌ها شکل گرفته و حال دشمن دیگری به نام کاپیتالیسم می‌خواهد با خریدن خاطرات آن مقاومت، بقایای مقاومت را بخرد و فرانسه را یکپارچه به مدرنیته آمریکایی پیوند دهد. برای نشان‌دادن اهمیت خاطره، گدار در فیلم از همراهان قدیمی خود استفاده کرده یا به نقل از گذشتگان پرداخته است. مانند روبرت بریون، ژان ویگو، سارتر، بالزاک و دیگران. تغییر از سیاه و سفید به رنگی، هر چند که بسیار جلب توجه می‌کند اما آنچه بیشتر باید به آن در کارهای گدار توجه داشت سنگینی نگاه گدار به عشق، خاطره، سینما، تاریخ و «از دست‌دادن» است. همین نگاه، دیدن فیلم گدار را بعد از 13سال جذاب و پرمعنا می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.