|

پس از ۱۵ سال انتظار شاهنامه «شاه‌ طهماسبی» رونمایی شد

پایان خوش «شاهنامه»

دنیا عیوضی: پای خیلی‌ها در این ماجرا دخیل است. برخی به نیکی؛ همچون زنده‌یاد حسن حبیبی و برخی به بدی مثل آرتور هوتن، صاحب کارخانه معروف بلورسازی کورنینگ. نام‌های دیگری هم به ماجرای شاهنامه «شاه‌ طهماسبی» گره می‌خورد اما به نظر می‌رسد همیشه، «شاهنامه آخرش خوش است». آنهایی که عصر دوشنبه هشتم اردیبهشت به ساختمان آجری فرهنگستان در تقاطع خیایان‌های طالقانی و ولیعصر آمده بودند پایان خوش شاهنامه را دیدند. بعد از 15 سال انتظار سرانجام از شاهنامه «شاه‌ طهماسبی» با حضور علی جنتی وزیر ارشاد، علی معلم دامغانی رییس فرهنگستان هنر، دکتر رضا داوری اردکانی رییس فرهنگستان علوم، علی مرادخانی، معاون هنری وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، دکتر رهیده و شمار زیادی از استادان و بزرگان اهل ادب، هنر و حکمت رونمایی شد. مراسمی نه در شأن شاهنامه مراسم رونمایی البته در شأن اثر سترگی چون شاهنامه نبود؛ از آن رو که شمار زیاد مدعوین بدون در نظرگرفتن گنجایش سالن، موجب شلوغی و بی‌نظمی شد تا جایی که مجری مراسم هم به این موضوع اعتراف کرد. در ابتدای مراسم، علی معلم دامغانی، رییس فرهنگستان هنر با ذکر جمله‌ای از مقدمه نهج‌البلاغه، کلام خود را آغاز کرد و گفت: «اینکه سخنان خود را با این ذکر آغاز می‌کنم، مسلما دقیقه‌ای در کار است. اول نگهداشتن سنت؛ خطبه و سخن از دیرباز از یونان و ایران قدیم و حتی اعراب به ما میراث رسیده است.» معلم، شاهنامه را شناسنامه ملی ایرانیان و کارنامه مذهب و تشیع ایرانیان دانست و ادامه داد: «در روزگار سلطان محمود غزنوی -ترک‌سالاری که از امیران بود و در مقابله با ایرانیان می‌سگالید- شاعری فرزانه، به کمک موبدان و دهقانان، افسانه‌های گذشته ایرانیان را جمع می‌آورد و آن را با طبع شگفتی که موهبت الهی است، تبدیل به اثری می‌کند که در تاریخ بشر -اگر حرمت نگه داریم- در ردیف برترین‌هاست.» نقل قول جنتی از پاموک اما علی جنتی در این مراسم شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی را گنجی هزاران ساله شمرد و گفت: «رنج 30ساله حکیم ابوالقاسم فردوسی، گنج هزاران ساله شد. حکیم می‌دانست که آرَشین تیرش در شبان و روزانِِ تاریخ، از پروازی بلند و بالا فرو نخواهد ایستاد و نامور‌نامه‌اش، شناسنامه تاریخی ملتی دیرسال خواهد بود. حکیم می‌دانست که زمین و زمان هم‌داستان شده‌اند تا حکایت‌های حکمت‌آمیز و منش‌آموز او را دهان به دهان، گوش‌به‌گوش، دست‌به‌دست، قلم‌به‌قلم و دل‌به‌دل روایت کنند.» وزیر ارشاد، خروج این اثر ارزشمند را در زمان عثمانی دانست و اشاره کرد که بالندگی جامعه در گرو تکریم عالمان و شاعران و هنرمندانی است که آثارشان در سیر ایام و گذشت روزگاران، بی‌زوال می‌ماند. او سپس به نوشته‌ای از اورهان پاموک، نویسنده شهیر ترکیه و برنده جایزه نوبل ادبیات اشاره کرد که درباره این اثر ارزشمند نوشته: «بسا که هنرمندان و نقاشان طراز اول عثمانی در حسرت دیدن نگاره‌های شاهنامه شاه طهماسبی به تب و تاب افتادند.» و افزود: «این اثر از مرزهای تاریخ و جغرافیا گذشت. محققان بریتانیا و ایتالیا و آمریکا و هنرشناسان فرانسه و آلمان سال‌ها به آن پرداختند و شیفتگی و شیدایی خود را صادقانه بازگو کردند و بدین‌سان، عنوان گران‌ترین اثر هنری - تاریخی ایران را از آن خود کرد.» 15 سال انتظار چاپ اثری که نماد اساطیر، فرهنگ و هنر کهن ایران است، از اواخر دهه 70 توسط رییس سابق فرهنگستان هنر مورد پیگیری بود. این کتاب 15 سال پیش به ایران بازگردانده شد. شاهنامه طهماسبی را موزه سیار هنر نگارگری ایران می‌خوانند. خوشنویسی و نگارگری این کتاب به فرمان شاه‌اسماعیل صفوی و به وسیله بزرگ‌ترین هنرمندان آن دوران انجام شد و حدود 20سال طول کشید. این شاهنامه منحصربه‌فرد در اصل ۲۵۸ مینیاتور را در برداشته است. شاهنامه طهماسبی از حدود یک قرن پیش دست‌به‌دست گشته، برگ‌هایی از آن جدا شده و آنچه از آن به‌جا مانده ۱۱۸ نگاره را شامل می‌شود. در نیمه‌دوم سده دهم هجری این اثر به سلطان عثمانی هدیه شد و تا ابتدای قرن نوزدهم میلادی در کتابخانه سلطنتی عثمانی نگهداری می‌شد. این اثر نفیس یک قرن بعد، در سال ۱۹۰۳ میلادی، برای نخستین بار در پاریس به نمایش عمومی گذاشته شد. شاهنامه طهماسبی که در آن زمان به یک انگلیسی تعلق داشت حدود نیم قرن بعد به آرتور هوتن فروخته می‌شود. هوتن در سال ۱۹۷۰ میلادی ٧٨ صفحه از این شاهنامه را به موزه متروپولیتن نیویورک هدیه می‌کند. گفته می‌شود علت این کار فرار از مشکلات مالیاتی بوده است. هوتن تا اوایل دهه 80 میلادی که زنده بود ۵۵ برگ دیگر از شاهنامه طهماسبی را به حراج گذاشت و ۱۱۸ مجلس باقیمانده به فرزندش به ارث رسید. ایران از ۱۴۰ برگی که حراج شد تنها یک برگ را برای موزه رضا عباسی خرید. در سال 1372، 118 برگ از این شاهنامه به همت حسن حبیبی، معاون اول رییس‌جمهور وقت، به موزه هنرهای معاصر تهران منتقل شد و با تابلویی از دکونینگ با عنوان «زن، شماره ۳» که ظاهرا امکان نمایش آن در جمهوری اسلامی وجود نداشت، معاوضه شد. قرار بود شاهنامه طهماسبی اردیبهشت ۸۷ در همایش ملی شاهنامه‌نگاری رونمایی شود که به تاخیر افتاد. روابط‌عمومی فرهنگستان هنر، دهم خرداد 88 با انتشار بیانیه‌ای بار دیگر خبر از انتشار شاهنامه طهماسبی در این سال داده بود که آن زمان هم این اتفاق رخ نداد تا روز هفتم اردیبهشت امسال که انتظارها سرانجام به سر رسید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.