|

خنجر از دست عزیزان خوردن

علی‌اصغر کشانی

«چ» بیشتر از اینکه اثری پیرامون تاریخ جنگ باشد، تلاش می‌کند با طرح مابه‌ازاهای انسان‌گرایانه، صلح‌طلبانه و وحدت‌گرایانه، فیلمی امروزین جلوه دهد. اثری با جهان‌بینی و برگرفته از فلسفه زندگی و خب به‌شکلی آشکار در مذمت نزاع و خونریزی. اثری خوش‌ساخت با پروداکشنی بزرگ که اگرچه با طمانینه و به کندی پیش می‌رود و ترجیح می‌دهد بسیاری از جزییات تاریخی را کنار بگذارد، اما وابسته به جنبه‌های تصویری و مابه‌ازاهایی خیره‌کننده است. ساختار روایی فیلم منازعه‌ای را طراحی کرده است که با ورود یک ناجی پر رمز و راز، قرار است پایانی بر گفتمان وضعیت موجود باشد. یک مسیح، یک ناجی و شاید یک پایان‌دهنده؛ چمران در کشاکش گفتمان‌هایی وارد پاوه می‌شود که قرار است حرف سومی غیر از گفتمان اسلحه، قدرت‌طلبی و تندروی زده شود. در حقیقت چمران در زمانه‌ای وارد می‌شود که پاوه روی بشکه باروت است و او خونسرد با منشی آرام بیش از آنکه هیجان با خود بیاورد قرار است تسکین‌دهنده دردها و پایان‌دهنده به خشونت‌ها باشد. حاتمی‌کیا در این واپسین اثرش تلاش کرده تا شخصیت اصلی‌اش اندک‌اندک ظهور و در خلال مسیری پرپیچ‌وخم و پرکشمکش به‌تدریج سایه‌اش را بر محیط بیفکند. در واقع فیلمساز با طراحی تضادی آشکار میان منطقه‌ای پر‌اضطراب، بدون آرام و قرار و آماده جنگ و با ترسیم انسانی تنها و درون‌گرا، تلاش می‌کند تا وجوهی دراماتیک از خط سیر ماجرا بیافریند؛ شخصیتی که دغدغه‌های نوستالژیک، سازش، آرزوهای تحقق‌نیافته و ارتباطات انسانی بیش از خودفریبی‌ها و اضطراب‌های مبتلا به محیط درگیرش کرده. از این‌رو فیلم با شخصیتی رمانتیک و با تمسک به عمق احساسات‌گرایی کاراکترش، گویی در پی کشیدن خط بطلان بر روابط خشونت‌بار رو به سقوطی است که بیشترین لطمه را از عدم درک مسایل انسانی و توسل به منیت‌ها می‌خورد و حاتمی‌کیا این‌بار ترجیح می‌دهد به‌جای پرداختی خاکستری از شخصیت‌ها، خط‌کشی‌های مشخصی از انسان‌های فیلمش ارایه دهد و با گرایش به رویکردی منبعث از مابه‌ازاهای تاریخی به مرزبندی‌های مشخص متوسل شود. اما اسطوره شعارگرای او خواهان عدالت است، مبارزی انسان‌محور با گرایش‌هایی دگرخواهانه که در پی تزکیه محیط از رذایل آشکار و پنهان موجودش است. از این روست که بی‌شک «چ»، اثری با شخصیتی احساساتی در تقبیح احساساتی‌شدن است، آدمی هر آن در معرض اتهام محافظه‌کاری، پسروی و ضد انقلابی‌گری؛ آدمی تک‌افتاده در برهوت عصبیتی خودنمایانه و انسانی نامتظاهر در بطن تظاهرها. در حقیقت چمران را می‌توان آرمانگرایی بی‌پرچم و بی‌بیرق دید، چریک دست خالی که قرار است عملش گویای منشش باشد. سیر روایی اثر و شکل طراحی‌شده برای مابه‌ازاهای قصه گویی فیلم به گونه‌ای است که از گفت‌وگو می‌آغازد و به نزاع ختم می‌کند؛ الگوی روایتی آشنا که حاتمی‌کیا بر خلاف سیر روایی مورد علاقه احمدرضا درویش در این مسیر سهل و ممتنع، علاوه بر شناساندن شخصیت‌ها فرصت می‌یابد تا با کلنجاررفتن آدم‌ها با یکدیگر نقطه اوج بحران را به یک‌سوم انتهایی بکشاند، آنجا که گفت‌وگو کارکردش را از دست می‌دهد و چمران ضدجنگ به جنگجویی دل‌رحم و ستیزگری دلسوز تبدیل می‌شود. او که علیه منفعت‌طلبی برخاسته، تا جایی که امکانش وجود دارد، مقابل فریبکاری و زیاده‌روی می‌ایستد و اکنون در کشاکش پزهای جسارت‌آمیز اطرافیان، هم اوست که باید قضاوت کند و قضاوت شود و کارگردان در چنین سیر روایی پر‌کشمکشی به تنزیه اسطوره امروزین‌اش دست می‌زند. «چ» اثری پیرامون «تردید» هم هست، تردید برای تصمیمی خلاف خواسته‌های دل و برای انتخاب میان واقعیت و آرمان؛ برای تمسک به روراستی و پرهیز از آنچه دوستش داری: شفقت؛ و حالا در این هراس و تردید، یک چرخش، یک انتخاب و یک تصمیم می‌تواند واژگان تازه‌ای بر واقعه و آدم‌ها وارد کند: لغزش، سازشکاری، سقوط، غیرت و... . و شاید در این سیر است که با گره‌گشایی و پایان‌بندی اینچنینی او و قایله از برزخ، رهایی می‌یابد. حاتمی‌کیا برای هرچه بیان‌گرا‌ترشدن فیلم و برای رسیدن به شخصیت بی‌تکلف و بی‌آلایشی که خواهانش است، به نشانه‌های ظاهری ساده‌ای بسنده کرده، چمران طبیعت‌گرای رمانتیستی که تن به پوشیدن جامه رزم نمی‌دهد و با همان هیبت شهری در میان رزمجامگان می‌زید. طوری که بعضا این سکوت و خونسردی او شایبه‌های استیصال و هراس‌آگین بودنش را بر اطرافیان مستتع می‌کند. فیلم، بی‌پروا اثری ضد جنگ است و از همین روست که در کنار روایت اصلیش، بیانگر عشق‌های پرشور در معرض تهدید در خط سیر روایی فرعیش است، عشق‌هایی که بازتاب وضعیت متزلزل زندگی‌های زناشویی در کشاکش تهدیدها، زیاده‌خواهی‌ها و تهاجم‌هاست و فیلم بیش از هرچیز زنان را قربانی چنین حوادث و ماجراهایی می‌بیند، رویکردی که رگه‌هایش را پیش‌تر در «آژانس شیشه‌ای»، «ارتفاع پست»، «به نام پدر» و... می‌توان پیدا کرد. «چ» در حقیقت تلاش‌های چریکی میانسال برای جلوگیری از آنچه قرار است رخ دهد و حتی برای بازسازی آنچه در ذهن رقبایش ویران شده، است اثری که در کشاکش متلاشی‌شدن و اضمحلال به‌دنبال روزنه‌ای برای ایستادن در مقابل فروپاشی است و حالا و در انتها، او دور از اجتماع خشمگین به طبیعت بازمی‌گردد. به نوستالژیش از مکانی دور‌افتاده و شاید دیگر دست‌نیافتنی، به دنیای دیگری که قرار بود دغدغه‌های واقعیش را در آنجا محقق سازد و اکنون تقدیر و آرمان او را در مسیری دیگر خواسته است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.