|

چه کسانی می‌بخشند؟

حافظ باجُغلی . روانپزشک و استاد دانشگاه ماهیدول تایلند

هر فقدان یا از دست‌دادنی یک ضربه روانی است. همه ما در برابر «فقدان» آسیب‌پذیر هستیم. از مال و آبرو گرفته تا عزیزان و نزدیکانمان، هیچ‌کدام را نمی‌خواهیم از دست بدهیم. در نگاه سطحی اینگونه به نظر می‌رسد که طبیعی است که هیچ‌کس دوست ندارد تعلق‌ها و دارایی‌هایش را از دست بدهد یا اینکه عزیزانش دیگر نزد او نباشند و از لذت حضور آنها محروم شود اما همه ماجرا به این سادگی نیست. گاهی چیزهایی را از دست می‌دهیم که فقط جزو تعلقات ما نیستند، بلکه پاره‌ای از وجود خودمان شده‌اند و با از دست‌دادن آنها درواقع بخشی از وجود خودمان را از دست می‌دهیم. این تحلیل روانشناختی را کارل آبراهام برای توصیف افسردگی ارایه کرده است. او معتقد است زمانی انسان در اثر فقدان دچار افسردگی می‌شود که مورد ازدست‌رفته برای فرد درونی شده باشد. در اینجا مفهوم فقدان متفاوت می‌شود. دیگر چیزی بیرون از خودمان را از دست نداده‌ایم بلکه به‌دلیل اتفاق «درونی‌شدن»، آنچه که از دست داده‌ایم بخشی از وجود خودمان بوده است. آبراهام معتقد است در اینجا منشا افسردگی در واقع خشم است؛ خشمی که به‌جای اینکه متوجه بیرون بشود و به پرخاشگری بینجامد به‌دلیل «درونی‌سازی» به وجود خودمان معطوف می‌شود و ما را دچار افسردگی می‌کند. اگر فقدان، به چیزی بیرون از ما مربوط بود با خشم معطوف به بیرون فیصله پیدا می‌کرد اما درد بزرگ آنجاست که گاهی فقدان مربوط به چیزی است که در ما درونی و بخشی از وجود خود ما شده و با ازدست‌دادن آن بخشی از وجود خود را از دست می‌دهیم. اتفاق «درونی‌سازی» در عشق ایجاد می‌شود. عشق وقتی از نوع والد-فرزندی باشد به‌دلیل دلبستگی‌های ایجادشده از زمان کودکی بسیار عمیق و ریشه‌دار است. حق هر کسی است که محکوم به قصاص را نبخشد و با معطوف‌کردن خشمش به عامل این جدایی و فقدان قدری خود را آرام کند البته به‌دلیل پدیده «درونی‌سازی» خشم معطوف به بیرون خیلی کارگشا نیست و نمی‌تواند پایان‌دهنده سوگ ازدست‌دادن فرزند یا هرکدام از عزیزان از دست‌رفته باشد. در این جا چیزی که می‌تواند تسکین واقعی باشد گذشت است. گذشت بالاترین مرحله رشد روانی است. یکی از دانشمندانی که به‌خوبی مراحل رشد روانی-اجتماعی را توضیح داده، اریکسون است. او که در مورد هویت و مولدبودن اجتماعی و توانایی صمیمیت و عشق‌ورزیدن صحبت کرده است یکی از مرحله‌های عالی رشد روانی را به‌جاگذاشتن چیزی برای نسل دیگر می‌داند. انسان در مرحله‌های ابتدایی تکامل فقط به خود می‌اندیشد. اینکه چگونه برخورد و رفتار پخته‌تری در ارتباط‌های خانوادگی و اجتماعی خود داشته باشد، در زندگی خصوصی و حرفه‌ای موفق‌تر شود و چیزهایی شبیه به این اما وقتی به مرحله‌های بالا‌تر رشد رسید به «ازخودگذشتگی» می‌رسد. به اینکه اگر نتیجه کارش نصیب خودش هم نمی‌شود، دیگران از آن بهره ببرند. دیگرانی که یا آنها را نمی‌شناسیم یا هنوز به دنیا نیامده‌اند، فقط به‌صرف اینکه آنها هم انسان هستند و ما در برابر آنها احساس وظیفه می‌کنیم. اوج این ازخودگذشتگی وقتی است که کسی را می‌بخشیم و زندگی دوباره به کسی می‌دهیم که قاتل جگرگوشه‌مان است. کسانی که به این درجه از کمال انسانی می‌رسند به ویژگی‌های بزرگان نزدیک شده‌اند. کسی که بتواند ظرفیت وجودی خود را تا حدی گسترش بدهد که با قاتل فرزندش همدلی کند و بر او سخت نگیرد و ببخشاید، یعنی عشق انسان‌مدارانه به معنای عمیق آن را تجربه کرده است. از طرفی این نگاه و رویکرد می‌تواند مانند موجی در جامعه همگانی شود. موجی که از شهرستان نور شروع شد و با وقایع مشابه دیگری در نیشابور، بندرعباس، داراب، بیجار، تبریز، مشهد، کرمان، ایرانشهر و... درآمیخت. این بخشش‌های برآمده از کمال انسانیت نه‌تنها جان چند انسان را نجات دادند بلکه با ایجاد حرکت اجتماعی، فرهنگ گذشت و بخشش را به مردم آموختند. مصداق عینی نظریه‌های روانشناسی جمله تاثیر‌گذار سامره علی‌نژاد است که گفت: «حالا که بخشیده‌ام خیلی آرام‌تر هستم.» او مادری است که در شهرستان نور با دستان خود طناب‌ دار را از گردن متهم به قتل فرزندش باز کرد. یا در موردی دیگر زوج نیشابوری عامل قتل فرزند 18ساله‌شان را بخشیدند و انگیزه خود را جلب رضای خدا و معصومین اعلام کردند. مادر مهدی هم در بندرعباس با فرزندان کسی که قاتل پسرش بود همدردی کرد و از قصاص گذشت. اوج عشق مادرانه این است که مادری بتواند حس مادری را نسبت به فرزندان دیگر هم داشته باشد. در بیجار هم اولیای دم به‌دلیل حرمت سالروز ولادت حضرت فاطمه زهرا بخشش را به قصاص ترجیح دادند. مادر حیدر هم در داراب از خون پسر 23ساله‌اش گذشت و گفت با این بخشش با خدا معامله کردم. اینها فقط نمونه‌هایی از بخشش‌هایی است که رسانه‌ای شده‌اند و حتما موارد بیشتری از پرونده‌هایی که به صلح و سازش ختم شده است وجود دارد که به دست رسانه‌ها نرسیده است. تاثیری که این بخشش‌ها در فرهنگ‌سازی جامعه دارند از ساعت‌ها کار فرهنگی و آموزشی موثرتر است. امید است که با رفتار انسانی و از خودگذشتگی که این خانواده‌ها در پیش گرفته‌اند، آرامشی دوباره پیدا کنند و بتوانند با سوگ ازدست‌دادن عزیزانشان بهتر کنار بیایند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.