لزوم بازیافت اطلاعات جعبهسیاه هواپیما پس از سوانح
خزانه تجربههای تلخ
محمدامین آهنگری
گذشته، چراغ راه آینده است. این جمله ارزشمند، فلسفه ابداع وسیلهای بود که تاکنون نقش بزرگی در تاریخ توسعه هوانوردی بازی کرده است. ایمنی در صنعت هوانوردی از آغاز تاکنون پیشرفتهای شگرفی داشته است. در گذشته، بروز سانحه برای هواپیماها معمولتر از آن بود که خبری داغ در رسانهها محسوب شود. مسافرت هوایی در آن روزگار یکی از خطرناکترین راههای حملونقل بهشمار میرفت و تنها شجاعترین انسانها جرات خلبانشدن را داشتند. این در حالی است که امروزه بدون درنظرگرفتن ایران و چند کشور مشابه، مسافرت با هواپیما بهعنوان یکی از ایمنترین راههای جابهجایی مردم عنوان میشود بهطوری که آمارها نشان میدهند احتمال کشتهشدن، در یک سفر زمینی بسیار بیشتر از سقوط مرگبار هوایی است. برای چنین پیشرفتی تاکنون خونهای زیادی در سوانح هوانوردی ریخته شده است که هر یک درسهای تلخی به مهندسان دادهاند. اما تنها وقتی یک سانحه میتواند پیشرفت را بهدنبال داشته باشد که علت بروز آن کشف شود. جعبه سیاه همان کلید دستیابی به علت بروز سوانح شوم در صنعت هوانوردی است. به همین جهت اهمیت بازیابی آن پس از بروز حادثهای مثل پرواز ۳۷۰ خطوط هوایی مالزی به
حدی است که بیش از ۲۵ کشور جهان حاضرند میلیونهادلار برایش هزینه کنند. هیچکس نمیخواهد آنچه جان مسافران این پرواز را گرفت جان بسیاری دیگر را در آینده بگیرد. علاوه بر این، فهمیدن دلایل یک حادثه به مقامات قضایی کمک میکند تا مقصر واقعی حادثه را از میان کادر پرواز، مسوولان تعمیر و نگهداری، مراقبان پرواز، مسوولان خطوط هوایی و کارخانه سازنده یا دیگر متهمان پیدا کنند.
جعبه سیاه چیست؟
جعبه سیاه وسیله بسیار مقاومی است که اطلاعات پرواز در آن ثبت میشود تا پس از بروز حادثه، مهندسان با بررسی این اطلاعات پی به علت بروز آن ببرند. این دستگاه برخلاف تصور، برای بهتردیدهشدن، به رنگ نارنجی روشن است و میتواند سختترین فشارها و ضربات را در حین سقوط تحمل کند. جعبه سیاه در یک انفجار بیش از هزاردرجهسانتیگراد دما را تاب میآورد و در یک برخورد، ضربهای معادل سههزارو۴۰۰برابر شتاب جاذبه، آن را از بین نمیبرد. همچنین در صورت سقوط در آب تا عمق ۲۰هزارپایی سالم میماند. در بیشتر هواپیماهای بزرگ امروزی دو نوع جعبه سیاه وجود دارد. یکی از این ابزارها به ثبت اطلاعات لحظه به لحظه پرواز از قبیل دمای داخل هواپیما، شتاب و جهت پرواز، صدای موتورها، جهت و سرعت وزش باد، ارتفاع پرواز و بسیاری از مشخصات فنی پرداخته و دیگری تمام صداهای داخل کابین خلبان را ثبت میکند. این جعبهها پس از فروافتادن در آب بهصورت خودکار امواج فراصوتی را صادر میکنند که به جستوجوگران در یافتن محل خود کمک میکند. باتری فرستنده انرژی آن را برای ۳۰روز تامین میکند. در این مدت دستگاه هر ثانیه یک علامت میفرستد. در حالیکه با کمک جعبه سیاه،
دسترسی به اطلاعات ۲۵ساعت گذشته پرواز امکانپذیر است، تنها دوساعت آخر مکالمات و صداهای داخل کابین ضبط میشود. در حال حاضر با توجه به اینکه در ماجرای پرواز ۳۷۰خطوط هوایی مالزی گفته میشود، هواپیما تا هفتساعت پس از قطع ارتباط پرواز میکرده است، کارشناسان از این افسوس میخورند که حتی با پیداشدن جعبه سیاه هیچگاه نخواهند فهمید خدمه پرواز در لحظه تغییر جهت هواپیما، پس از قطع ارتباط به چه میاندیشیدهاند و چه صحبتهایی در کابین خلبان ردوبدل شده است.
جعبه سیاه را چه کسی اختراع کرد؟
جعبه سیاه به یکباره اختراع نشد بلکه دستگاهی بود که از همان ابتدای عصر پرواز بهصورت ابتدایی وجود داشت و به مرور زمان تکمیل شد. برادران «رایت» اولین کسانی بودند که از اینگونه سامانهها استفاده کردند. آنها از وسیلهای برای ضبط چگونگی چرخش پرههای ملخ استفاده میکردند. فرانسویها در سال ۱۹۳۹ نمونه نسبتا کارآمدی از این دستگاه را ساختند. فناوری جعبه سیاه توسط انگلیسیها در جنگ جهانی دوم توسعه بسیاری داده شد. اما شاید حادثه پرواز ترانس ۵۳۸خطوط هوایی استرالیا در سال ۱۹۶۰ را بتوان یکی از نقاط مهم در تاریخ توسعه جعبه سیاه دانست. دلیل سقوط این پرواز به دلیل کمبود اطلاعات، هیچگاه به درستی مشخص نشد به همین دلیل، هیات بررسیکننده پس از تحقیقات بسیار توصیه کردند تمام هواپیماها جعبه سیاه را نصب کنند. این توصیه بسیار کارگر افتاد و استرالیا اولین کشوری شد که نصب ضبطکننده صدای کابین خلبان را اجباری کرد. در آمریکا قانون اجباریشدن نصب ثبتکننده اطلاعات پرواز در سال ۱۹۶۴ ارایه شد. به موجب این قانون تمامی هواپیماهای توربینی یکموتوره و هواپیماهای پیستونی که چهار موتور یا بیشتر داشتند باید جعبه سیاههایی را روی هواپیما
نصب میکردند که امکان ثبت اطلاعات به مدت ۲۵ساعت و ضبط صداهای داخل کابین خلبان به مدت دوساعت را فراهم کنند. همراه با قوانین مربوطه فناوری این دستگاهها نیز هر روز بهبود مییافت. جعبههای سیاه قدیمیتر از نوارهای مغناطیسی که همانند نوار ضبطصوت عمل میکنند، با استفاده از هد الکترومغناطیسی به ثبت اطلاعات میپردازند. در حالیکه از سال ۱۹۹۰، سازندگان سیستم جعبه سیاه به سمت استفاده از تکنولوژیهایی پیش رفتهاند که در آن قطعه متحرک وجود نداشته باشد و جعبههای سیاه مدرن به جای نوارهای مغناطیسی بهکاررفته در نوع متوسط آن از تراشههای حافظه الکترونیکی استفاده میکنند.
هرچند جعبه سیاه از فناوریهای قدیمی صنعت هوایی بوده که همواره بهبود یافته است، اما بروز حادثه پرواز ۳۷۰ خطوط هوایی مالزی و جستوجوی پرهزینه چندین هفتهای برای پیداکردن جعبه سیاه آن، کارشناسان را به این فکر واداشته که با وجود فناوریهای مخابراتی و ماهوارهای پیشرفته شاید زمان خداحافظی با جعبه سیاه فرا رسیده باشد. آنها هماکنون به فناوریای میاندیشند که اطلاعات و صداها را مستقیما و بهصورت لحظه بهلحظه به زمین مخابره کند تا اینکه آن را در هواپیما ذخیره کند. البته هماکنون نیز دستگاههایی که بهصورت محدود این کار را انجام میدهند در برخی هواپیماها وجود دارند و با استفاده از همین دستگاهها بود که مشخص شد موتور هواپیمای مالزیایی تا چندین ساعت بعد از پرواز روشن بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.