چرا حملونقل عمومی مهم است
مریم امیری
در بسیاری از شهرهای بزرگ کشورهای پیشرفته، حومههای شهری به محل اسکان طبقات برخوردار تبدیل شده در عوض مراکز شهر به حال خود رها شدهاند. فرصتهای شغلی بههمراه این طبقات از مراکز شهری میگریزند. در تهران به عکس، فقرا اغلب از مرکز شهر بیرون رانده شده و در حومهها سکنی میگزینند. مسلم این است که در هر دو مدل، محل سکونت فقرا از مراکز اشتغال دور میشود. بنابراین برای این طبقات، دسترسی سریع به محل اشتغال نیز به سایر دغدغههای معیشتی افزوده شده است. در تعریف فقر شهری، دسترسی دشوار به محل اشتغال و خدمات از اصلیترین معیارها به شمار میرود. از اینرو توسعه حملونقل عمومی، تاثیری فوری و عینی بر کیفیت زندگی فقرا دارد.
برای کارگری که محل سکونتش اسلامشهر و محل اشتغالش جایی در میدان آرژانتین است، بزرگراه شهری به هیچ کار نمیآید، در عوض وجود خطوط مترو با کیفیت، فراگیر و ارزان اهمیتی حیاتی دارد. «توان جابهجایی» با میزان درآمد نسبت مستقیم دارد. بنابراین خیلی ساده میتوان نتیجه گرفت ارتقای توان جابهجایی طبقه کارگر، شکاف طبقاتی را میکاهد. فقرای شهری باید به نوعی میان محل سکونت، فاصله تا محل کار و شیوه پیمودن این مسیر توازنی برقرار کنند. به نحوی که محرومیت اجتماعی ناشی از کمبودن پتانسیلهای درآمدیشان را به حداقل برسانند. اما این افراد معمولا در انتخاب محل سکونت و محل اشتغال قدرت انتخاب چندانی ندارند، در واقع حاشیهنشینی بر آنها تحمیل میشود. از اینرو کاستن از هزینه سفر درونشهری، تنها راه تعادل برقرارکردن میان سه رکن مذکور است.
علاوه بر این توسعه حملونقل عمومی برای کودکان و زنان نیز به همین اندازه ضرورت دارد. با این گزینه میتوان دسترسی به کاربریهای آموزشی و بهداشتی بهتری برای کودکان فراهم کرد و زنان در انتخاب شغل قدرت بیشتری به دست آورند. درباره مزیت زیستمحیطی حملونقل عمومی در مقایسه با جابهجایی با خودروی شخصی، آن هم در کشوری که هم خودرو پرمصرف است و هم بنزین غیراستاندارد و آلودگیزا، بسیار گفته شده است. از سوی دیگر وجود مدهای مختلف حملونقل عمومی و ترکیب آن با برنامهریزی بهتر کاربری اراضی، میتواند فرصت افزایش فرصتهای شغلی را فراهم کند. در عین حال «حس بودن در اجتماع» هنگام استفاده از حملونقل عمومی، نسبت به وقتی که فرد در اتومبیل شخصی خود بههمراه خانوادهاش نشسته، قویتر است. نتیجه اینکه توسعه حملونقل عمومی و ایجاد جایگاهی برای فعالیت عمومی میتواند امنیت محلات را افزایش دهد. به عبارت دیگر دسترسیپذیرکردن کاربریهای شهری نهتنها برای فعالیتهای شغلی روزانه اهمیت دارد که بخشی از روابط اجتماعی را شکل میدهد که برای امن نگهداشتن شبکه اجتماعی فقرا ضروری است. به همین دلایل است که غالبا مناطقی با جایگاه حملونقل عمومی
خوب به لحاظ اقتصادی رونق میگیرند و مزایای شغلی خوبی برای ساکنان فراهم میکنند. اما در تهران، توسعه بزرگراهی عملا تسهیل جابهجایی طبقات اجتماعی فرودست را نادیده میگیرد. نگاهی به آمار نرخ مالکیت خودرو به تفکیک مناطق شهری تهران (نمودار شماره 1) شکاف بزرگی میان مناطق شهری نشان میدهد. به علاوه سرانه مالکیت اتومبیل در تهران بیش از 37/0 به ازای هر نفر نیست. بهعنوان مثال این رقم در آمریکا به 85/0 و در اروپا بیش از 5/0 است. به این ترتیب تعداد کسانی که در مجموع از توسعه بزرگراهی بهرهمند میشوند، اندک است. کل سفرهای درونشهری با استفاده از تاکسی و ون هم 23درصد است که میتوان به آن افزود. در طرح جامع تهران با افق سال 1404، حدود 500کیلومتر بزرگراه و 400تقاطع غیرهمسطح پیشبینی شده است. شهرداری تهران توانسته تا سال 1391 به افق طرح دست یابد و در سال91، 503کیلومتر بزرگراه در شهر موجود بود (پس از آن بزرگراه امام علی و طبقه فوقانی بزرگراه صدر هم افزوده شد). چنین شتابی در توسعه شبکه بزرگراهی که با چشم غیرمسلح هم قابل مشاهده است، به قیمت قربانیکردن حملونقل عمومی تمام شده است. طبق طرح جامع حملونقل، بیش از 50درصد
سفرهای درونشهری تهران باید به دوش ناوگان حملونقل عمومی (مترو، اتوبوس و مینیبوس) باشد. در رقابت با چنین ولعی برای بزرگراهسازی، حملونقل عمومی از دور خارج خواهد شد، مثلا طبق آمار شهرداری تهران، در سالهای 90 و 91، کل سفرهای شهری با استفاده از حملونقل عمومی، 3/4درصد افزایش داشته در همین دوره سهم حملونقل عمومی از اعتبارات شهرداری 9درصد کاهش یافته است! در حالی که همزمان بیش از سههزارمیلیاردتومان از منابع شهر برای ساخت بزرگراه دوطبقه صدر هزینه شد.
طول خطوط مترو در همین دوره تنها 15کیلومتر افزایش یافته و تعداد ناوگان اتوبوسرانی (خصوصی و عمومی) حتی کاهش یافته است. در نتیجه افزایش سفرهای حملونقل عمومی احتمالا به بالارفتن هزینه خانوار در اثر حذف یارانهها و اجبار آنها به کم کردن هزینه حملونقل مرتبط باشد نه بالارفتن کیفیت حملونقل عمومی. در سال 91 هزینه خانوار در بخش حملونقل، نسبت به سال پیش از آن 42درصد افزایش یافت. (به نقل از مرکز آمار ایران، گزارش هزینه و درآمد خانوار) در سال 1389، مترو تنها 9درصد کل مسافرتهای درونشهری را پوشش داده و در سال 1391 به 8/12درصد رسیده است. در همین سال اتوبوسرانی به چیزی حدود 19درصد رسید. این رقم فاصله بزرگی با 50درصد طرح جامع حملونقل که پیشتر اشاره شد، دارد. البته در ارزیابی سیستم حملونقل عمومی، نباید تنها به میزان توسعه آن توجه کرد. بلکه کیفیت توسعه و اولویتهای آن مسایل عمیقتری را نشان میدهد. بهعنوان مثال میتوان پرسید خطوط اتوبوس تندرو (بیآرتی) بر اساس چه معیارهایی توسعه مییابد؟ یا نحوه طراحی ایستگاههای بیآرتی استفاده چه کسانی را ممکن و چه کسانی را محروم میکند؟ همچنین بهای حملونقل عمومی چقدر به
معیار قابل استطاعتبودن برای همه نزدیک است؟ در مجموع پرسش از کیفیت حملونقل عمومی را نمیتوان به فردای حلشدن مشکل کمیت آن موکول کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.