|

خورشید برای همه می‌تابد

بدرود با مارکز

نادر شهریوری (صدقی)

«دو روز بعد از او می‌پرسم که چقدر به او مدیونم و او جواب می‌دهد:‌ تو چیزی به من مدیون نیستی سرهنگ، اما اگر خواستی در مورد من لطفی بکنی، وقتی صبح مرا مرده یافتی مشتی خاک رویم بریز، برای اینکه لاشخورها مرا نخورند، تنها به همین نیاز دارم.»1 توفان برگ اولین رمان مارکز همچون صدسال تنهایی در ماکوندو اتفاق می‌افتد، ماجرا حول مرگ پزشکی مشکوک در آنجا آغاز می‌شود. سه شخصیت اصلی داستان: سرهنگی بازنشسته، دخترش ایزابل و پسر 10ساله ایزابل کنار جنازه شب را به صبح می‌رسانند. آنها ضمن تک‌گویی به بیان احساسات خود نیز می‌پردازند، این تک‌گویی‌ها در عین حال سیر وقایع را روشن می‌کند. ماجرا مربوط به پزشکی می‌شود که به ماکوندو آمده، مدتی در خانه سرهنگ زندگی کرده و از 10سال پیش به‌دلیل خودداری از مداوای مجروحان در یک درگیری انتخاباتی انزوا گزیده تا از خشم مردم در امان بماند مردم ماکوندو به دلیل نفرتی که از یاری‌نکردنش دارند، بسیاری از ناکامی شهر ماکوندو را به‌ دلیل وجود او در شهر می‌دانند و انتظار روزی را می‌کشند که بوی دلپذیر جسد پزشک فضا را آکنده کند «مردم... حتی با رضایتی قابل پیش‌بینی روزی را انتظار می‌کشیدند که بوی دلپذیر تجزیه جسدش شهر را آکنده کند و به‌جای آنکه احساسی در کسی برانگیزد یا کسی را نگران و منزجر کند باعث شود که با رضایت از فرارسیدن ساعت معهود، از ته دل بخواهند که این وضع آنقدر ادامه یابد تا این بوی پراکنده حتی پنهان‌ترین خشم‌ها و دروغ‌هایشان را ارضا کند.»2 سرانجام روز معهود فرا می‌رسد، پزشک خودش را می‌کشد اما بوی دلپذیر جسدش فضای شهر را به تسخیر خود درنمی‌آورد زیرا سرهنگ مصمم است تا جسد را باوجود مخالفت مردمی که خشم‌شان چون بیماری‌ای مزمن سرریز کرده به خاک بسپارد. تنش اصلی و پرکشش داستان تصمیم جدی سرهنگ برای وفابه‌عهد با مردی است که یک بار جانش را نجات داده و او خود را مدیونش می‌داند. این تصمیم با وجود خوشنامی و سابقه سرهنگ در شهر نه فقط برای مردم که حتی برای دخترش ایزابل نیز غیرقابل فهم است «وقتی که گفت: باید همراهم بیایی. اصلا مهلت نداد که عمق مساله را بسنجم، نمی‌توانستم حساب کنم در ذهن این مرد که همه آرزو می‌کردند در لانه‌اش غبار شود چه اندازه شرمساری و حماقت نهفته است.»3 مارکز در توفان برگ که آن را بهترین و خودانگیخته‌ترین کارش می‌داند سخت متاثر از آنتیگونه سوفوکلس است تا به آن حد که بخشی کوتاه از فرمان کرئون در نمایشنامه آنتیگونه را در ابتدای رمان خود به عنوان پیش‌درآمد می‌آورد. مارکز نیز همچون سوفوکلس ماجرای داستان را از مرگی آغاز می‌کند که به‌تازگی اتفاق افتاده و آنگاه کل داستان و روایت شخصیت‌های راوی را حول آن انجام می‌دهد.کرئون حاکم شهر نپ آنتیگونه را از به خاک‌سپردن برادرش بر حذر می‌دارد تا طعمه لاشخورها شود اما آنتیگونه به‌رغم فرمان کرئون و نصایح عاقلانه خواهرش ایسمنه، بی‌توجه به پیامد عمل خویش تصمیم به دفن جسد برادر خود پولونیکس می‌گیرد تا قبل از مردن بر ‌عهد خود وفا کند. «من برادری دارم که باید به خاک بسپارم، پس از این جنایت زیبا، مرگ برایم دلپذیر است.»4 دنیای سوفوکلی همواره تنشی را در بطن خود، نهفته دارد، تنش میان قانون بشری و قانون الهی و یا به تعبیری تنش میان احکام قانونی و وجدان درونی. تفاوت این دو قانون در آن است که قانون بشری در بیرون در فضای عمومی شهر جریان دارد و همچون فرمان کرئون روشن و عریان است در حالی که آن قانون دیگر، قانونی است که از درون نشأت می‌گیرد و بنابراین رازآلود، پنهانی و ناخودآگاه است اما هر چه است همچون یک ضرورت و یا به مثابه «به‌سامان‌بردن یک وعده مقدس» آدمی را ملزم به اجرای آن می‌کند. جالب آن است سرهنگ همچون آنتیگونه هیچ دلیل منطقی برای این حس وفاداری ارایه نمی‌دهد. حتی عمل خود را به منظور آرامش روح مرده نیز توجیه نمی‌کند. او به شیوه کانتی از قانون اخلاقی خود پیروی می‌کند؛ قانونی که معطوف به هیچ امر بیرونی و نگران هیچ پیامدی نیست بلکه ضرورتی ناگزیر و حتی به تعبیر سرهنگ ناگوار او را وادار به اجرای دین خود می‌کند. «من آمدم آن چهار گراخیروئی را که در خانه من بزرگ شده‌اند صدا کردم، دخترم ایزابل را وادار کردم همراه من بیاید به این ترتیب کار بیشتر جنبه خانوادگی و انسانی پیدا می‌کند... من این کار را به خاطر خودم نمی‌کنم. شاید به خاطر آرامش روح مرده هم نباشد. بلکه تنها برای به‌سامان بردن یک وعده مقدس چنین کاری می‌کنم. اگر ایزابل را همراه خودم آوردم از روی بزدلی نبود برای ثواب بود. ایزابل بچه را با خودش آورده و حالا ما اینجا هستیم. هر سه‌تامان سنگینی این ضرورت ناگوار را به دوش می‌کشیم.»5 --- گابریل گارسیا مارکز (گابو) مانند سرهنگ رمان خویش، خود را مقید به سامان‌بردن یک وعده مقدس کرده بود آن وعده مقدس تداعی خاطره‌هایی بود که از کودکی و بعد از آن در ذهنش به جا مانده بود. کودکی مارکز نزد پدربزرگ و مادربزرگش سپری شد. مادربزرگ داستانسرایی جادویی بود که افسونش می‌کرد زیرا مرزی میان زندگان و مردگان نمی‌شناخت، او با مردگان طوری سخن می‌گفت که گویی زنده‌اند. اما پدربزرگ نه داستانسرا که مردی جدی، مصمم و ماجراجو بود: سرهنگ نیکولاس ریکاردو مارکز مخیا احتمالا بهترین دوست دوران کودکی‌اش بود، بخش زیادی از رمان‌های مارکز حاصل گشت‌وگذار او با پدربزرگش در مزارع موز، میدان‌ها و قهوه‌خانه‌های شهر است، علاوه‌بر آن شخصیت «سرهنگ» در بسیاری از رمان‌هایش حضور دارد. عنوان کسی به سرهنگ نامه نمی‌نویسد از آن جمله است. با این حال مارکز در مصاحبه‌ای می‌گوید در میان تمامی سرهنگ‌های داستان‌هایم تنها آن سرهنگ بی‌نام «توفان برگ» از نظر ظاهر و رفتار شبیه به پدربزرگش است.مارکز خاطره‌ای را به یاد می‌آورد که روزی به‌همراه مادرش برای فروش خانه سوار بر قطار به سوی آرکاتاکا می‌رفت قطار با سوتی جنون‌آمیز و با سرعت حرکت می‌کرد او مضطرب بود، اما «مادرم را دیدم که خونسرد و بی‌خیال سر جایش نشسته بود و به صدای بلند اسم مکان‌هایی را که از پنجره می‌دید بر زبان می‌آورد، انگار ایام بازنگشتنی گذشته مانند بورانی بی‌امان، برق‌آسا از برابرش می‌گریخت: گفت: این زمین‌ها را به اسم اینکه طلا دارند به پدرت قالب کردند.در یک چشم‌به‌هم‌زدن مدرسه آموزگاران ادونیست را دیدم با باغچه پرگل و نوشته روی درش: The sunshines for all (خورشید برای همه می‌تابد) مادرم گفت: اولین جمله انگلیسی بود که یاد گرفتی گفتم: اولی و آخری.»6 اهمیت مارکز علاوه‌بر ویژگی جادویی‌اش که از افسانه‌ها و طبیعت آمریکای لاتین و تخیل وی نشات گرفته در وجه مردمی و نه عامیانه آن نیز است در نوشته‌های او همواره چیزی از زندگی غریزه، سرخوشی، ماجراجویی و البته پایبندی وجود دارد. یاد او برای خوانندگانش شاید شاید تداعی همان جمله انگلیسی باشد که مارکز به‌عنوان اولین و آخرین جمله فرا گرفته بود: خورشیدی که برای همه می‌تابد. پی‌نوشت‌ها: 1، 2، 3، 5) توفان برگ، مارکز، هرمز عبدالهی ص 121، 19، 19، 8-27 4) افسانه‌ تبای سوفوکلس شاهرخ مسکوب ص 243 6) زنده‌ام که روایت کنم، مارکز، کاوه میرعباسی ص 31

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.