|

نکاتی درباره آلبوم «بُعد یازدهم» و یک گفت‌وگو

مواضع نظری و گزاره‌های «ناظری»

حسن خیاطی

نگارنده معتقد است برای برقراری نظم بیشتر در فضای نقد موسیقی می‌توان تلاش کرد تا با استفاده از معیارها و استدلالات، فضای باثباتی درون حوزه نقد موسیقی ایجاد شود. هدف از این نوشتار، تقویت فضایی است منسجم برای مواجهه با آثار هنری به‌خصوص آثاری که با جلب‌توجه افکارعمومی منتشر می‌شوند. از همین‌رو، بیش از اینکه ماهیت گزاره‌های این نوشتار اهمیت داشته باشد، شیوه برخورد با این فضا مهم انگاشته شده است. بی‌مناسبت نیست اشاره شود که این نوشتار پیش از شنیده‌شدن اثر نگاشته شده است؛ این از آن‌رو است که مدعای این نوشته نقد اثر نیست، بلکه تلاش برای تثبیت فضای نقد در موسیقی ایرانی است. وضعیت فعلی حوزه موسیقی در ایران تحت‌تاثیر رویدادهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی‌‌ای است که در ایران و جهان و در رابطه‌ بین ایران و دیگرکشورهای جهان جریان دارد. در پی فضای باز کنونی که پس از سختگیری‌های چندسال اخیر ایجاد شده، طیف مخاطبان گسترده‌، بازاری مهیا را پیش‌روی تولید‌کنندگان آثار موسیقایی گشوده است. از طرف دیگر، فضای مناسبت‌های سیاسی جدید بین ایران و کشورهای غربی توجهات تازه‌‌ای را برانگیخته است. این توجهات، فارغ از ابعاد و پیامدهای مختلف آن، از حیث مهیاشدن فضای فعالیت‌های «خاص» فرهنگی قابل‌توجه است. این فضای خاص، حول کنجکاوی درباره ایران یا هر کشوری که مساله کشورهای غربی است و نسبت آن با جامعه غربی، شکل گرفته است. فضای بسته رابطه فرهنگی بین ایران و این‌قبیل کشورها به‌خصوص در دوره پس از انقلاب فضای موسیقی در ایران را به‌گونه‌ای درآورده که برقراری رابطه با حوزه‌های فعال فرهنگی در غرب به آرزوی نسل قابل‌توجهی از موسیقیدانان تبدیل شده است، خیل آثار بی‌شماری که به‌محض ایجاد فضای باز فرهنگی به «تلفیق» رو می‌آورند، سندی بر این ماجراست. بدیهی است در این شرایط، بازشناخته‌شدن (recognition) هنرمند ایرانی توسط این مراکز فعال، امری جذاب تلقی می‌شود. با توجه به چنین پیش‌‌زمینه‌ای، به فضایی که حول انتشار این اثر شکل گرفته است می‌پردازیم. ناظری در گفت‌وگویی با «شرق» به تاریخ 20 فروردین می‌گوید: «خواسته‌ام این اثر در سوپرمارکت‌های ایران توزیع شود چون می‌خواستم افرادی که به چنین موسیقی‌هایی توجه نمی‌کنند، این آلبوم را بخرند و دیدشان نسبت به موسیقی تغییر کند.» نویسنده‌ روزنامه «شرق» می‌نویسد: «حالا هم با گذشت یک‌ماه از انتشار آن [اثر]، «بعدیازدهم» در جایگاه دوم جدول فروش موسیقی کلاسیک جهان قرار گرفته است. البته این رکوردشکنی تنها به همین موضوع محدود نشده و در یکی از کنسرت‌های ناظری‌ها که در شهر لس‌آنجلس برگزار شد، هزارو500شماره از این سی‌دی فروخته شد و یک رکورد تازه را برای شرکت سونی به ارمغان آورد. چون پیش از آن بالاترین میزان فروش یک سی‌دی سونی در یک کنسرت 850 شماره بود. بزرگ‌ترین شرکت تولید و ارایه آثار موسیقی در جهان، برای اولین بار آلبوم یک هنرمند ایرانی را همزمان با انتشار در داخل کشور، به‌صورت جهانی منتشر کرد. کمپانی SONY که در طول چنددهه گذشته اقدام به ضبط و ارایه ماندگار‌ترین آثار ستارگان تاریخ موسیقی جهان همچون الویس پریسلی، مایکل جکسون، یویوما، ایساک پرلمان، دومینگو و... کرده است، برای اولین‌بار در بخش کلاسیک خود (SONY CLASSICAL)، اثری مستقل از یک آهنگساز خاورمیانه (حافظ ناظری) را تولید و در کشورهای جهان منتشر می‌کند.» در اینجا، ضروری است برای ارایه نقدی سازنده از آثار موسیقایی ایرانی از خود بپرسیم تاریخ معاصر موسیقی ایرانی، تاریخ کشمکش بر سر چه مفاهیم و مناسبت‌هایی است؟ از شروع اولین دگرگونی‌ها در حوزه موسیقی در کشور (اواخر قاجار) تا به امروز، کشمکش‌های درون حوزه موسیقی بر سر مواجهه سنت با تجدد، موسیقی بازاری (مطربی)، فرهیخته و مواردی از این قبیل، نشان از وجود مسایلی مشخص در حوزه موسیقی ایرانی داشته است. تلاش متفکران حوزه موسیقی حول تعریف نسبت موسیقی ردیف دستگاهی با موسیقی کلاسیک، نسبت موسیقی امروز با موسیقی دیروز، موسیقی اصیل و غیراصیل، خود ماحصل دوره خاص تاریخی حوزه موسیقی بوده است. بسیاری از عوامل اجتماعی‌ای که موجب ایجاد چنین مسایلی شده، کماکان به قوت خود باقی است. در قدم بعد، می‌توان پرسید که حافظ ناظری چه گزاره‌هایی را جسته و گریخته مطرح کرده است؟ حافظ ناظری اعتقاد دارد انتشار این آلبوم، راهی برای جهانی‌شدن موسیقی ایرانی فراهم می‌کند. وی معتقد است: «حُسن اصلی آلبوم من در پرورش گوش است. ممکن است آثارم برای مدتی برای گوش‌ها غریبه باشد اما تا پنج سال دیگر، موسیقی ایرانی 85درصد [از قاعده‌های موسیقی] کلاسیک و هارمونی به‌صورت جدی وارد آن می‌شود». (به نقل از روزنامه «شرق»- ایرانیک و مطالب درون قلاب [] از نگارنده است) برای ارایه نقد اثر می‌توان به این موضوع توجه کرد که ادعاهای ناظری از چه قابلیت‌هایی در برابر این کشمکش‌ها برخوردار است؟ مواضعی که ناظری در گفته‌های خود طرح کرده است، عموما به شکل جانبداری از یک دیدگاه در برابر دیدگاه دیگر (مثلا آنجا که می‌گوید: «... موسیقی ایرانی 85درصد[از قاعده‌های موسیقی] کلاسیک و هارمونی به‌صورت جدی وارد آن می‌شود»، این گفتار خواه ناخواه، در حوزه پرکشمکش موسیقی به معنای جانبداری از تلاش‌های «متجددین» در برابر «سنت‌گرایان»تلقی می‌شود) بوده است. در دیگر موارد، ناظری از عرصه‌ای سخن می‌گوید که در هیچ برهه‌ای از تاریخ معاصر «مساله» موسیقی ایران نبوده است یعنی شنیده‌شدن توسط مخاطب جهانی. در راستای گزاره‌های ناظری، چه سرنوشتی در انتظار این اثر ناظری است؟ با در نظر داشتن دو قضیه، یکی مسایل تاریخی موسیقی ایرانی و دیگری، مناسبات کنونی‌ای که حوزه موسیقی را تحت‌تاثیر قرار داده است، می‌توان از دو جنبه پاسخ به این سوال را پی گرفت. برخی از گزاره‌های ناظری در راستای مسایل تاریخی موسیقی ایرانی ایراد شده است. دوام این مدعیات نیازمند راه یافتن این مدعیات به حوزه نقد و بررسی است. این، خود نیازمند پاسخگویی «نظام‌مند» به مباحث مطرح‌شده در این حوزه است. در صورت موفق‌شدن به این کار، سرنوشت این نگاه ناظری «مطرح شدن به مثابه یک نگرش درون نگرش‌های موجود در حوزه موسیقی ایرانی است» (برای مثال در ردیف تلاش‌هایی که برای هارمونیک کردن فواصل موسیقی ایرانی و مواردی از این دست صورت گرفته است). اگر چنین اتفاقی نیفتد، یعنی مسایل تاریخی موسیقی ایرانی مورد توجه قرار نگیرد یا فرآیند نظام‌مند نظری طی نشود، در بهترین حالت (یعنی درصورت پاسخ مثبت مخاطب به اثر)، این امکان وجود دارد که فضای مهیای اجتماعی و سیاسی کنونی، موجب فروش این اثر در حوزه اقتصادی موسیقی شود. حافظ ناظری حول اثر خویش، فضای خاصی را ایجاد کرده است. هرگونه توقعی از فضای موجود موسیقی ایرانی، بدون توجه به تاریخ مسایل آن، واقع‌بینی نیست و امکانات این فضا را دچار ابهام می‌کند. کوتاه سخن آنکه، با عنایت به امکانات و شرایط تاریخی حوزه موسیقی ایرانی، اثر ناظری یا درون حوزه موسیقی موضع نظری تازه‌ای ایجاد می‌کند. با توجه به وجود سنت نظری و فلسفی شکل‌گرفته، امکان موفقیت در این حوزه به‌سادگی میسر نیست و نیازمند تلاشی چندین ساله، حداقل برای طرح نظام‌مند مواضع نظری (چه برسد به دفاع از آن در برابر سنت‌های نظری موجود) است. یا کسب موفقیتی اقتصادی، ثمره انتشار این اثر خواهد بود. امکان دوم، با توجه به فضای آماده‌ کنونی بیشتر است. گزاره‌هایی (درباره این اثر) که بدون محک‌زدن آن در این چارچوب واقعی ایراد شود، گزاره‌هایی واقع‌بینانه نیست. باتوجه به آنچه بیان شد، نگارنده معتقد است نقد این اثر هنری در صورتی که به این مسایل توجه نشان دهد، نقدی سازنده خواهد بود. نقد سازنده در اینجا، نقدی است که درون فضایی با مسایل تاریخی مشخص پی گرفته می‌شود. نقد خود اثر، با معیارهای زیبایی‌شناختی (و فارغ از در نظر داشتن این مسایل) نیز پیامدی مثبت برای حوزه موسیقی خواهد داشت، با این تفاوت که نقدی که مدنظر نگارنده است، متوجه وضعیتی است که در آن فضای نقد تحت تاثیر مسایلی تاریخی است. نقد صرفا زیبایی‌شناختی، آن چنان که از فضای با ثبات نقد موسیقی انتظار داریم، در چنین فضایی مثمرثمر نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.