نوید دهقان از گروه «قمر» میگوید
خسته نمیشویم
طاهره شعاعی
نوید دهقان آهنگساز و سرپرست گروه قمر است که توانسته در چند سال گذشته با وجود مشکلاتی که پیشروی گروههای موسیقی قرار داشت گروه را نگه دارد و همچنان به اجرای برنامه بپردازد. این گروه پیش از عید با سالار عقیلی کنسرتی را برگزار کردند و حالا نیز قرار است با حمیدرضا نوربخش به روی صحنه بروند. آقای دهقان گروه قمر تنها گروهی است که بعد از گروه کامکارها که پیوند خانوادگی آنها را حفظ کرده، توانسته است خودش را سرپا نگه دارد. رمز ماندگاری گروه را در چند مولفه میتوانید توضیح دهید؟ شما وقتی شروع به کارکردن میکنید مساله مالی مدنظر نیست بلکه تفکر و اندیشه است که در یک جریان، مهم است. من تجربه کارکردن با گروه موسیقی عارف را داشتم که تجربه بزرگی بود و در 16سالگی صورت گرفت. وقتی تصمیم گرفتم گروه داشته باشیم الگوهای زیادی داشتم. سعی کردم گروه عارف و شیدا را بررسی کنم و نقطه اوج و فرود آنها را پیدا کنم تا به نتیجه خوبی برسیم. رمز ماندگاری این است که هسته اصلی گروه حفظ شود. من از هیچ چیزی خسته نمیشوم و نمیترسم؛ چراکه به کارم اعتقاد دارم و مطمئن هستم گروه قمر از گروه عارف و شیدا بزرگتر
خواهد شد. ما بهدنبال کارکردن هستیم و به یقین به جایگاه و تاثیرگذاری خواهیم رسید. از روز اول که این گروه تشکیل شد هدف این بود که باعث ایجاد جریان در موسیقی شود. کسی که این هدف را دارد باید تلاش کند. مسایل مالی و شخصی در کار وجود ندارد. ما میخواهیم بخشی از فرهنگ این سرزمین باشیم. در شروع کار 50درصد نوازنده، 25درصد خواننده و 25درصد آهنگساز بود. در فروش سیدی هم همینطور بوده است ولی الان شاید کمی فرق کرده است. قبلا کنسرت برگزار میکردیم و نمیدانستیم چه اتفاقی میافتد. اما اکنون تهیهکننده هزینهها را میپردازد و ما بعد از هشت سال هزینههای ثابت و بالطبع درآمد مشخصی داریم. الان همه بچهها راضی هستند زیرا یک حداقلی وجود دارد که آن حداقل را همه قبول میکنیم. ما از جایگاهی که داریم راضی هستیم و مخاطب گروه قمر یک مخاطب بافرهنگ است. کارهایی که اجرا میشود را دوست داریم و همه میدانند تمرینهای سخت و مداوم، نتیجه بخش است. همکاری تازه خود با حمیدرضا نوربخش را چگونه ارزیابی میکنید؟ من باید در ابتدا خیلی چیزها را با همنسلان خودم تجربه میکردم و زمانی که به یک سطح قابلقبول رسیدم، میتوانستم
با یک نسل بالاتر از خودمان همکاری کنم. تجربههایی که با سالار عقیلی داشتم خیلی خوب بود. فکر میکنم امروز تازه به نقطه شروع رسیدهام. الان تا حدودی مخاطبان ما را شناختهاند و تا الان همه تلاشمان این بود تا نهالی را که کاشتیم به ثمر برسانیم که خوشبختانه الان به یک بالندگی رسیدهایم و توانستهایم خودکفا شویم. من از نوجوانی آرزویم این بود با حمیدرضا نوربخش بهعنوان خواننده درجه یک کار کنم. حضور ایشان خیلی روی من تاثیر میگذارد. کسوت ایشان روی کارکرد و حتی نوع نوازندگی و آهنگسازی گروه تاثیر گذاشته است. مثلا زمانی که کارهای چند سال پیش را گوش میکنم میگویم، ضربآهنگ کارهایم چقدر تند بوده است. الان که کارها را گوش میکنم متوجه میشوم حضور حمیدرضا نوربخش روی کارم تاثیر زیادی گذاشته و همهچیز معقولتر شده است. دورههای مختلف کمانچهنوازی را بررسی کنید و بفرمایید سرآمدان هر دوره چه کسانی بودهاند؟ اساسا موسیقی به دو دسته موسیقی نواحی و موسیقی دستگاهی تقسیم میشود. تاریخچه موسیقی فولکلور را نمیتوانیم به درستی پیدا کنیم. آهنگهای محلی بسیار کوتاه هستند و اغلب یک موتیفاند، چراکه در طول تاریخ از
صافی ذهن و سلیقه هنرمندان بسیاری گذشتهاند و به مرور زمان، زواید خود را از دست دادهاند. این بحث را به این دلیل مطرح کردم که کمانچه در موسیقی محلی لرستان نقش بسیار پررنگی داشته است، اما روند تکاملش در مسیر تاریخ، چندان در اختیار ما نیست. به موازات آن در موسیقی دستگاهی ایران، از جایی که تاریخ نوشتهشده و ضبطشده وجود دارد بررسی روند حرکت کمانچه آسانتر است. از سرآمدان کمانچه در گذشته، حسینخان اسمعیلزاده، باقرخان رامگر و موسی کاشی بودهاند که آثار کمی از آنها در دسترس است. در نسل بعدی استاد بهاری تنها کمانچهنواز شناختهشده بوده است که پس از او شاگردان استاد بهاری و در 30سال گذشته کمانچهنوازی پیشرفتش را مرهون زحمات استادان اردشیر کامکار، سعید فرجپوری و کیهان کلهر است. کمانچه امروزی تکمیل شده است و صدایش محدودیت صوتی گذشته را ندارد. نتیجهگیری این است که کمانچه ساز اصلی در موسیقی دستگاهی ما نبوده است بلکه ساز اصلی در موسیقی دستگاهی تار بوده است. در گذشته تار بهعنوان ساز اصلی خیلی پیشرفت داشته است و تکامل آن زودتر اتفاق افتاده است و به همین دلیل است که ردیفهای مدون موسیقی ایرانی همگی بر اساس امکانات صوتی
و تکنیکی تار نوشته شده است. بهطور کلی وقتی به ساز تار بیشتر اهمیت میدادند کمانچه و سازهای دیگر در درجه بعدی قرار میگرفتند؛ در همین راستا باید قبول کنیم که روند تکامل کمانچه در مقایسه با تار، کندتر بوده است. یک زمانی جریانی به وجود آمده است که صدای کمانچه را با ویلن مقایسه میکردند و میگفتند، صدایش ویولنی است و اینکه کمانچه قدیم باید خش و صدای اضافه را داشته باشد. این جریانات توسط کسانی که کمانچهنواز نیستند اتفاق میافتد و این یک اشتباه تاریخی است. اگر سازی عقب مانده است نباید جلو پیشرفت آن را بگیریم. به اعتقاد من زیباییشناسی مهمترین اصل در هنر محسوب میشود و همین اصل لازم است تا به ما بگوید که داشتن صداهای اضافی و غیرموسیقایی زیبا نیست؛ یعنی اینکه وقتی تار و کمانچه در کنار هم قرار میگیرند باید صدایی همجنس با هم داشته باشند و از نظر قابلیتهای تکنیکی و محدوده صوتی در یک سطح باشند. به اعتقاد شما صدای ساز کمانچه در 50 سال اخیر شفافتر از گذشته بوده است؟ بله از نظر تکنیک، کاملا برجسته بوده است. به فرض مثال یک زمانی برای کمانچه از انگشت چهارم استفاده نمیکردند؛ تکنیک یک چیزی است که
برای آن هیچ حدومرزی وجود ندارد. حدومرز زمانی است که کمانچهنوازی از فرم و ساختار موسیقی ایرانی خارج شود. این مانند داستانی است که وقتی میخواهیم به کودکی زبان یاد دهیم نمیتوانیم بگوییم فقط یک محدوده را باید یاد بگیری؛ در صورتی که محدودهای وجود ندارد. باید بتوانیم فعل و فاعل را براساس ساختار زبان فارسی بهکار ببریم و آهنگ کلام درست باشد. یعنی اینکه اگر میخواهیم خواهش کنیم آهنگ کلام باید بهصورت خواهشی باشد. باید از اصول زیباییشناسی استفاده کنیم زیرا این روند در طی سالها اتفاق افتاده است. در همین راستا تکنیک و صدای شفاف ساز و صدای بدون پارازیت نیز حق شنونده و نوازنده است. خط قرمز آنجایی است که آنچه مینوازیم در محدوده زیباییشناسی موسیقی ایرانی نباشد. خیلیها تاکید بر تکنیک و سرعت دارند، درست است؟ تکنیک و سرعت باید در چارچوب خاصی باشد. مساله مهم این است که نوازنده و هنرمند از محیط، تاثیر میپذیرد. متاسفانه در محیط جامعه ما شناخت افراد از موسیقی کم است و بهخاطر گستردگی جوامع و همچنین سیاستهای فرهنگی غلط، مخاطب تربیتشده موسیقی نداریم. کمانچهنوازی هم مانند بقیه جریانات، تحت تاثیر
محیط قرار میگیرد و بهدلیل اینکه حرکت جدی در تحول کمانچهنوازی نسبت به دیگر سازها دیرتر آغاز شده است، بیشتر در معرض آسیب قرار میگیرد. به اعتقادم به کل جریان موسیقی آسیب زیادی وارد شده و این جریان از فرم درست خود خارج شده است. این اشتباه است که بگوییم نوازنده هر کاری دوست دارد میتواند انجام دهد. ما سه نوع موسیقی یعنی موسیقی مدرن، موسیقی دستگاهی و موسیقی بینالمللی داریم. فرم موسیقی کلاسیک در همهجای دنیا کلاسیک است و ما نمیتوانیم در ساختار آن بدعت داشته باشیم به فرض مثال از تنبور استفاده کنیم! همچنین موسیقی جهانی در همهجای دنیا وجود دارد که نام آن «پاپیولار» است. موسیقی ملی هر کشوری نیز جایگاه خودش را دارد. متاسفانه این روزها شاهدیم برخی ازهنرمندان موسیقی کشورمان تار و کمانچه در دست دارند اما آرزو و تفکرشان گیتار و پیانو است؛ یعنی ذهنشان و علاقهشان به فرم موسیقی غربی است ولی ابزار در دستشان تار و کمانچه است. به نظرتان این طرز تفکر منجر به محدود دید یک موسیقیدان نمیشود؟ اتفاقا خلاقیتها در اینجا اتفاق میافتد. موسیقیدان مانند شاعری است که کلمات، ابزار کارش محسوب میشوند قدرت و
ضعف شاعر در جایی مشخص میشود که با ابزارش در چارچوب زبان فارسی تعابیر و اصطلاحات تازه خلق کند. ما در شعر، تاریخ مفصلی داریم ولی در موسیقی این تاریخ کم است. زیرا موسیقی نیاز به ضبط و ثبتشدن دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.