|

در حسرت توافق همسایگان

آزاده بابایی‌نژاد

به‌موجب حقوق بین‌الملل عمومی و کنوانسیون حقوق دریاها، رژیم حقوقی آن دسته از دریاها و دریاچه‌هایی که دارای دو یا چند دولت ساحلی هستند، توسط توافقنامه‌های منعقدشده میان دولت‌ها، تعیین می‌شود و به «اصل اتفاق آرا» شهرت دارد که برای نمونه می‌توان به دریاچه ژنو میان فرانسه و سوییس اشاره کرد که همه کارشناسان بر اصل اعمال‌شده بر آن اذعان دارند. این در حالی است که با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق، بازیگران جدیدی پا به عرصه مناطق سرشار گازی و نفتی بزرگ‌ترین دریاچه جهان گذاشته‌اند که در سال‌های اخیر به‌دلیل طولانی‌شدن گفت‌وگوها میان شش کشور ساحلی حاشیه دریای خزر و بی‌نتیجه‌ماندن گفت‌وگوهایشان درخصوص تعیین رژیم حقوقی این دریا نه‌تنها باعث تعمیق دامنه اختلاف‌ها شده بلکه عملا موجب شده تا دولت‌های هزاران کیلومتر دورتر از خزر بر روند گفت‌وگوها تاثیر‌گذار باشند. در این میان شش کشور مذکور برای برون‌رفت از این بحران گرچه توانسته‌اند توافقاتی محدود میان دو یا سه کشور ایجاد کنند که توافق سه‌جانبه روسیه، آذربایجان و قزاقستان در این چارچوب تفسیر می‌شود اما هنوز آنان نتوانسته‌اند به توافق جامع دست یابند. مهم‌ترین موارد اختلافی میان این کشورها در پی می‌آید: اختلاف بر سر تعاریف فنی مربوط به بخش‌ها و مناطق دریای خزر، عرض و رژیم حقوقی حاکم بر آنها و چگونگی تعیین محدوده‌های واقع در بستر دریا برای استفاده از منابع واقع در زیر بستر و همچنین حضور نیروهای نظامی در این دریا. باید گفت که منافع و مصالح برخی از همسایگان دریای خزر، مانع اصلی بر سر راه حصول توافق است که در این خصوص می‌توان به هم‌پیمانی جمهوری آذربایجان با اسراییل اشاره کرد که بنا به‌گفته شیمون پرز، رییس‌جمهوری اسراییل، باکو متحد کلیدی دولت متبوعش در منطقه است. آذربایجان در سال 2012 میلادی با امضای توافقنامه‌ای با اسراییل بالغ بر یک‌میلیاردو600میلیون‌دلار، از این کشور تسلیحات نظامی خرید. اگرچه غربی‌ها به‌دلیل نگرانی از احتمال گسترش موج جدید درگیری‌ها در منطقه قفقاز، از فروش سلاح‌های نظامی به آذربایجان امتناع ورزیدند اما تل‌آویو بی‌توجه به عواقب جنگ احتمالی در این منطقه، آزادانه به باکو سلاح فروخت. کارشناسان بر این باورند که پهپادهای خریداری شده از اسراییل برای پاسداری از خطوط لوله و حوزه‌های نفتی دریای خزر است اما با توجه به اینکه جمهوری آذربایجان با ایران و ترکمنستان بر سر مناطق نفتی، کشمکش لفظی دارد وجود این پهپادها می‌تواند به‌عنوان یک عامل بازدارنده به شمار آید. گفتنی است یک‌درصد جمعیت جمهوری آذربایجان، یهودی هستند که عمده آنها به‌عنوان متخصصان روسی‌زبان به اسراییل مهاجرت و تابعیت دوگانه دارند. آریل کوهن، تحلیلگر ارشد آمریکایی بر این باور است که دولت اوباما باید ابتکار عمل را از اسراییلی‌ها گرفته و در این بزنگاه تاریخی برای نیل به اهدافش از جمله مبارزه با تروریسم و تحکیم امنیت مرزی خزر، حجم همکاری با باکو را افزایش دهد. قزاقستان نیز به‌عنوان همسایه دریای خزر اقدام به نصب غیرقانونی سه دستگاه شیرین‌سازی آب این دریا در بندر آکتایو کرده که روزانه هشت‌هزارمترمربع آب دریا را برای مصارف شهری قابل شرب می‌کند. ترکمنستان نیز به‌عنوان کشوری که 20سال از استقلالش می‌گذرد برای دومین‌بار اقدام به رزمایش نظامی در آب‌های خزر کرد که استفاده از ناوهای موشک‌انداز و هواپیماهای نظامی و جنگی موجب نگرانی سایر همسایه‌های خزر شد. منابع هیدروکربنی در بخش ترکمن دریای خزر و 12میلیارد تن نفت و 500میلیاردمترمکعب گاز این کشور را به کشوری توانمند بدل خواهد کرد. ترکمن‌ها به پیشنهاد آمریکایی‌ها قرار بود مسوولیت خطوط انتقال گاز به پاکستان را برعهده بگیرند اما برای ساخت این خطوط باید از افغانستان گذر می‌کرد که ضمن هزینه‌زابودن این پروژه، ترس از وقوع حملات تروریستی در خاک افغانستان، انجام این پروژه عقیم ماند. به نظر می‌رسد دستیابی به توافق میان شش کشور حاشیه دریای خزر می‌تواند این منطقه را از گزند بدخواهان در امان دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.