|

یک کشتار و 2 روایت

مهسا جزینی

30 فروردین ۱۳۵۴ «بیژن جزنی» از رهبران چریک‌های فدایی، همراه با شش‌نفر دیگر از چریک‌های فدایی خلق به نام‌های «حسن ضیا ظریفی»، «احمد جلیلی افشار»، «مشعوف کلانتری»، «عزیز سرمدی»، «محمد چوپان‌زاده» و «عباس سورکی» به همراه «مصطفی جوان خوشدل» و «کاظم ذوالانوار» دو عضو سازمان مجاهدین خلق در تپه‌های اطراف زندان «اوین» توسط عوامل حکومت شاه تیرباران شدند. این روایت رسمی چرایی مرگ این زندانیان سیاسی تا امروز است. البته به‌جز دو روایت دیگر. یکی روایت رسمی رژیم شاه که همان روز بعد در روزنامه‌ها منتشر شد و دیگری روایت «پرویز ثابتی»، مدیرکل اداره سوم ساواک که اخیرا در خاطراتش آمده ‌است. اما کدام روایت درست است؟ روایت 31 فروردین‌ 54 روزنامه‌ها و روایت اخیر «ثابتی» یا روایت یکی از ماموران ساواک در همان ماه‌های اول انقلاب؟ روزنامه‌های آن زمان نوشتند که به‌دنبال دستگیری و محاکمه اعضای ساواک معلوم شد «جزنی» و یارانش نه در هنگام فرار که به وسیله ماموران به تپه‌های «اوین» برده و در آنجا به رگبار گلوله بسته شدند. بر اساس اسناد ساواک علت فوت «جزنی»، حادثه و درگیری با ماموران، هنگام فرار از زندان و اعلام‌کننده هم دادستانی ارتش و کمیته مبارزه با خرابکاران اعلام شده ‌است. این درحالی است که «بهمن نادری» معروف به تهرانی- شکنجه‌گر مشهور ساواک- در ابتدای سال 1358 در دادگاه، تصمیم‌گیر اصلی این کشتار را «پرویز ثابتی» می‌داند: «زندانیان را از زندان تحویل گرفتند. ما هم در قهوه‌خانه نزدیک زندان اوین به انتظار ایستادیم. پس از تحویل آمدند و از طریق جاده‌ای که از داخل قریه اوین می‌گذشت به بالای ارتفاعات بازداشتگاه اوین رفتیم. در آنجا زندانیان را - درحالی که دست‌ها و چشم‌هایشان بسته بود - از مینی‌بوس پیاده کردند و همه را در یک ردیف روی زمین نشاندند. پس از اینکه روی زمین نشستند، «عطارپور» (بازجوی ساواک) یک قدم جلوتر آمد و شروع به سخنرانی کرد. گفت: همان‌طور که دوستان و رفقای شما همکاران و رفقای ما را در دادگاه‌های خودشان به مرگ محکوم کردند و آنها را کشتند، ما هم تصمیم گرفتیم شما را که رهبران فکری آنها هستید و با آنها از داخل زندان ارتباط دارید، مورد تهاجم قرار بدهیم و شما را اعدام کنیم و از بین ببریم. این حرف مورد اعتراض بیژن جزنی و چندنفر دیگر واقع شد. ولی نمی‌دانم عطارپور نفر اولی بود یا سرهنگ وزیری (رییس وقت زندان «اوین») که با یک مسلسل که آورده بود، رگبار را به روی آنها خالی کرد.» «پرویز ثابتی» در خاطرات اخیرش اما درباره آن فرار ادعا کرد: «پس از اینکه محمدتقی شهرام و سعادتی از زندان ساری و ربابه عباس‌زاده (اشرف دهقانی) از زندان قصر فرار کردند، بیژن جزنی و دوستان وی درصدد برآمدند با فرار از زندان، از خود قهرمان‌سازی کنند. آنها در زندان قصر، بسیار به موفقیت نزدیک شده بودند و در لحظه آخر، ماموران شهربانی، توانسته بودند که نقشه آنها را خنثی کنند. سرهنگ عباس وزیری، معاون اداره کل چهارم ساواک که مسوولیت زندان اوین با آن اداره بود، به من تلفن کرد و گفت: «ماموران قصد داشته‌اند، تعدادی از زندانیان را از زندان اوین به زندان دیگری منتقل کنند و در حوالی بزرگراه شاهنشاهی، زندانیان که در یک ون قرار گرفته و کامیونی از سربازان پشت‌سر آنها حرکت می‌کرده، با بریدن دستبند از «ون» خارج و قصد فرار داشته‌اند که راننده و یک مامور برای تعقیب به همراه آنها از ون خارج شده، لذا ماموران همراه به طرف آنها تیراندازی و 9 نفر از زندانیان کشته و مامور همراه راننده نیز، تیر خورده و زخمی شده است» او مدعی است که «جزنی» در زندان، رهبری سازمان چریک‌های فدایی خلق را به عهده گرفته و خود را پدرخوانده این سازمان می‌دانست و از زندان تعلیمات و دستورالعمل، صادر می‌کرد و دستور قتل می‌داد. از این‌رو «ثابتی» معتقد است به اندازه کافی در این زمینه سند و مدرک وجود داشته تا پرونده او به دادرسی ارتش احاله شود تا در دادگاه به جرم رهبری گروه تروریستی و صدور دستور قتل، محاکمه و اعدام شود و نیازی هم به صحنه‌سازی نباشد. «ثابتی» در ادامه با اشاره به اینکه، «آوردن و بردن زندانیان از زندان به دادگاه‌ها، یا نقل‌وانتقال آنها از این زندان به آن زندان یا از یک شهرستان به شهرستان دیگر، از وظایف ماموران امنیت داخلی یا ضدجاسوسی نبود و به وسیله ماموران دژبان (شهربانی یا ژاندارمری) صورت می‌گرفت»، مدعی شده است: «پس از اینکه متهمی محکوم قطعی می‌شد، به‌کلی از حوزه عمل بازجویان امنیت داخلی، خارج می‌شد. 9 نفر مورد بحث، محکومیت قطعی داشتند و دیگر امنیت داخلی، مسوولیتی درباره آنها نداشت.» روایت کشته‌شدن در حین فرار چه واقعی باشد، چه ساخته ساواک، اما بی‌علت نبود و یک بدل هم داشت. «بیژن جزنی» و دوستانش پیش‌تر هم یک سابقه فرار نافرجام در کارنامه خود داشتند. سال 1348 که زندانی «قصر» بودند، قصد فرار کردند اما دستگیر شدند و تنبیهش هم تبعید به قم بود. این تبعید اما پنج‌سالی بیشتر طول نکشید و سال 53 به «اوین» منتقل شدند. همین قضیه باعث شده همه معتقد شوند ساواک با بهره‌برداری از آن تجربه ناکام، دست به صحنه‌سازی زده تا مخالفانش را به‌راحتی و به بهانه فرار سربه‌نیست کند. از آن‌سو، افرادی چون «پرویز ثابتی» هم با انگشت‌گذاشتن بر همان فرار اولیه و تحت‌فشاردانستن اعترافات «بهمن نادری»، مدعی تبرئه خود می‌شوند. هرچند، افکار عمومی، روایت شاهنشاهی از ماجرا را نمی‌پذیرند و به قربانی‌شدن ناجوانمردانه چریک‌ها باور دارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.