|

تولد مسعود سعد سلمان و فرخی‌یزدی در اردیبهشت

حبسیه‌هایی برای معشوق

سعید برآبادی

اردیبهشت، ماه شعر است؛ شعرایی که با خنده‌زدن ارغوانشان، نظم فارسی شکفت و در خانه، زیر پنجره، گل داد یاس پیر. از سعدی که درخشان‌ترین چهره‌هاست و استاد سخن تا مسعود سعد سلمان، فرخی‌یزدی، محمد مختاری، مهرداد اوستا و حسین منزوی. در این میان اما فردا نزدیک‌ترین روز به روایتی است که محمد عوفی از تاریخ تولد مسعود سعد یاد کرده و پس از آن روز تولد فرخی‌یزدی است. دوشاعری که بیش از هرچیز یادآور «زندان» و حبسیه‌های ادبیات فارسی هستند. مسعود، کتابدار سلطنتی شاهان غزنوی بود که به روایت دکترسیروس شمیسا 18سال از عمر کوتاهش را در زندان‌های «دهک»، «سو»، «نای» و «مرنج» گذراند و فرخی‌یزدی، نماینده دور هفتم مجلس شورای ملی که شعرش در نهایت او را به کشتن داد. از زندان‌هایی که مسعود سال‌های عمرش را در آن گذرانده و حتی سوگوار مرگ پسرش شده عمارتی باقی نمانده اما «زندان قصر» در تهران هنوز انعکاس ضجه‌های نیمه‌شب میرزامحمد فرخی‌یزدی را در خود دارد، خصوصا آنجا که این صدا به لای بیت‌هایش رفته: «زندگی‌کردن من مردن تدریجی بود/ آنچه جان کَند تنم، عمر حسابش کردم». زندان‌سروده‌های مسعود سعد سلمان، روایتگر مردی است خمیده‌قامت، اندوهگین و غالبا گرسنه. آنطور که سیروس شمیسا در پیشگفتاری که در برگزیده اشعار او نوشته، شعر سلمان گواه این است که در زندان بیش از هرچیز به فکر خانواده‌اش است و نگرانی آنها رهایش نمی‌کند: «تیر و تیغ است بر دل و جگرم/ درد و تیمار دختر و پسرم». اما او و میرزامحمد هردو در یک‌ نقطه شریک بوده‌اند و آن نگرانی از آینده شعری است که در دخمه زندان سروده شده و تنها یادگار آنهاست. مسعود بی‌قلم و دوات شعرهایش را برای باد می‌خواند: «ای باد نو بهاری ‌ای مشک بوی باد/ این مدح من بگیر و به آن آستان رسان» و فرخی‌یزدی چاره‌ای جز نوشتن روی دیوار زندان نداشته، آن هم با ناخن دست! فرخی شاعر جوانی بود در یزد با سنی کمتر از 20‌سال که برای نوروز، مسمطی خطاب به حاکم یزد سرود و خشم او را تا آن حد برانگیخت که لب‌هایش را با نخ و سوزن دوختند و در نهایت چندسال بعد به زندان افتاد. حالا اما رد و اثری از شعرهایی که او با لبی دوخته سروده بود نیست. هیچ‌کس نمی‌داند این سردمدار شعر مشروطه را کجا به خاک سپردند. آن‌وقت که آمپول خالی، هوای مسموم زندان رضاشاهی را زیر پوست شاعر زبان‌بسته تزریق می‌کرد، جایش معلوم بود. مسعود اما گویی روزگار بهتری داشته، در حالی که کنار پادشاه غزنوی را از دست داده و خانواده‌اش را به‌خاطر زندانی‌شدن، از دست می‌دهد در آخرین سال‌های زندان نیز هنوز امیدوار است؛ امیدوار به معشوقی که در همین چهاردیواری کوچک آن را یافته است: «شعر» تا جایی که می‌گوید: «گردون به درد و رنج مرا کشته بود اگر/ پیوند عمر من نشدی نظم جان فزای». شعر امروز از جایی متولد شده که در 9 قرن پیش مسعود سعد سلمان و در قرن اخیر، فرخی‌یزدی آن را به اوج رساندند. در میان بسیاری از حبسیه‌سراهای ادبیات فارسی، این دو شاعر محبوس، در تاریکی و تنهایی و فشار، معشوق خود را یافتند و آن را در شعر ستایش کردند. فرخی، آزادی را یافت و مسعود سعد، ذات شعر را و وقتی که شاملو می‌گوید: «شعر رهایی‌ست/ نجات است و آزادی» گویی از نزدیکی بی‌فاصله این دو شاعر در بند سخن می‌گوید که اردیبهشت‌ماه را به‌نام خود سند زده‌اند و کام فارسی‌زبان‌ها از شعرشان اگرچه شیرین اما با خاطره زندانشان، همیشه تلخ خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.