«خودمراقبتی» نیازمند فراهمکردن زیرساختها
ریلی از جنس پوشال!
حمید خواجهپور . کارشناس تغذیه
«یک عمر سلامت با خودمراقبتی»؛ این عبارت دلنشین، شعار انتخابشده به مناسبت هفته سلامت در سال 1393 است. بر همین مدار، هفت شعار زیبا و رویایی دیگر نیز به مناسبت هفته سلامت با تاکید بر آموزش روشهای خودمراقبتی و تشویق در بهکارگیری متد آن در زندگی روزمره ارایه شده که سرفصل آنها، اقشار مختلف جامعه، از نوجوانان و جوانان تا عموم مردم و رسانهها را دربرمیگیرد: خانواده خاستگاه خودمراقبتی، عموم مردم، نیازمند خودمراقبتی، توانمندسازی نوجوانان و جوانان برای خودمراقبتی و... در آخر هم برای خالینبودن عریضه و شاید هم من باب یادآوری، یک روز را به نام سیاستگذاران و مدیران اجرایی در حوزه سلامت بهعنوان حامیان خودمراقبتی نامگذاری کردهاند. خیلی خوب... خیلی هم عالی! استفاده از مضمونی ناب و پراهمیت در قالب اشعاری زیبا و رسا برای روشنترکردن ارزش این راهکار بیبدیل، نزد عوام و خواص. مانند سالهای گذشته، امسال نیز این شعار با شعار روز جهانی سلامت، یعنی «موجودات کوچک، تهدید بزرگ» که برای جدیگرفتن نقش حشرات و سایر جانداران کوچک در انتقال انواع بیماریهای انگلی یا واگیردار انتخاب شده، متفاوت است، لیکن اشاره به موضوعی دارد که
فینفسه از پتانسیل و قابلیتهای بالقوه بسیار بالایی در تامین و حفظ سلامت انسان برخوردار است. بهخصوص در حیطه غذا و تغذیه که بهصورت روزمره با آن سر و کار داریم و میتوانیم به جرات، اصلاح رفتارهای تغذیهای و نوع مواد غذایی مصرفی هر فرد را باتوجه به تاثیرات همهجانبهای که در تمامی اعضا و جوارح بدن دارد، رکن اصلی این روش بدانیم. امروزه دیگر براساس تحقیقات متنوع، پردامنه و فراگیری که صورت گرفته، اثبات شده که برای پیشگیری و حتی درمان بسیاری از بیماریهای مزمن و غیرواگیر کافی است کمی بیشتر به نحوه تغذیه خود بها دهیم و با پیروی از اصولی ساده و مشخص به این مهم دست یابیم. آمارهای بینالمللی موجود نیز همگی موید کاهش 40 الی 60درصدی میزان ابتلا به انواع بیماریهای گوناگون در اثر بالا بردن سهم خودمراقبتی و اصلاح عادات تغذیهای و بهداشتی افراد جامعه است. اما باید دید که آیا در هر شرایطی، این آمار دستیافتنی هستند؟ به عبارت بهتر تا چه حد میتوان از طریق آموزش این اصول به عموم مردم و توپ را در زمین خود مردم انداختن به شیوه خودمراقبتی، امیدوار به بالارفتن سطح سلامت آنها بود؟ آیا واقعا با اتکا بر تشویق مردم به انجام این
دستورالعملها، فیالمثل با پخش جزواتی حاوی فواید مصرف میوه و سبزی در سطح کشور1 میتوانیم امیدوار باشیم که 50درصد از ابتلا به انواع سرطان یا بیماریهای قلبی-عروقی یا دیابت بکاهیم، ولی از سوی دیگر هر روزه شاهد افزایش تصاعدی تولید و مصرف انواع سوسیس و کالباس حتی در دورافتادهترین روستاها باشیم یا نظارهگر اقبال عموم مردم از افتتاح رستورانهای رنگارنگ فستفود باشیم؟ آیا قادریم با آموزش مادران برای تهیه و استفاده از کشمش یا سایر خشکبار کیلویی چندهزارتومان جهت تغذیه کودکانشان در زنگهای تفریح مدارس، سنین رشد کمخطر و پرثمرتری برای فرزندانشان فراهم آوریم در حالیکه تبلیغ انواع پفک چندصدتومانی لحظه به لحظه از پرمخاطبترین رسانه کشور در حال پخش است؟ یا با گفتوگو در هر کوی و برزن پیرامون فواید شیر و محصولات لبنی، به افزایش سهم مصرف آنها در سبد غذایی خانوارها بیفزاییم، در صورتیکه قیمتشان در سالهای اخیر پنجبرابر قبل شده است2؟ به فرض هم که این اتفاق بیفتد، آیا اصلا مصرف آنها برای تمامی گروههای سنی کار درستی است؟ تازه با وجود گزارشهای رسمی و غیررسمی موجود از نوع و میزان مواد نگهدارنده یا سایر افزودنیهایی که
در برخی از آنها استفاده میشود (چنانکه گاهی کاملا فسادناپذیر میشوند! ) میتوان اطمینان تام و تمام نسبت به سلامت آنها داشت؟ در مدارس هم مشغول آموزش به کودکانی میشویم که در منزل خود امکان دسترسی به هیچکدام از توصیههای ارایهشده به آنها وجود ندارد: کلم بروکلی آبپز؟! در سنین بالاتر هم، مثلا نزد پدر و مادر همین بچهها، با معضل «ذایقه بد عادتشده» روبهرو هستیم که ثمره عادات غذایی غلط در سنین پایینتر بوده است و انتظار استقبال از فنون خودمراقبتی را از آنها داریم! مسالهای همهگیر که به واسطه سیطره جنبه روانی و کشش کاذب، اما رهاییبخش و جایگزینشدهاش در برابر گرفتاریها و دغدغههای ذهنی روزمره، دیگر تبدیل به یک اصل حیاتی و شاید تنها نقطه لذتبخش در زندگی آحاد گوناگون جامعه ایرانی شده است. خودپرگردانی امعا و احشا از خوراکیهای دلخواه! قضیهای که میتوان آن را دلیل اصلی ایجاد دور باطل کودک - والد فوقالذکر دانست: اولیایی با ذایقه تثبیتشده و عادات غذایی غیرقابلبرگشت در کنار آموزههای غیرقابلتجربه و تئوریکال بیفایده محیطی به فرزندانشان! هزینهکردن جهت همگانیکردن بحث خودمراقبتی هنگامی موثر است که قبلا یا
حداقل به صورت همزمان، فکری برای زیرساختهای مورد نیاز آن نیز کرده باشیم. کیفیت و قیمت مواد غذایی اصلی مانند مرغ و لبنیات و سبزی را به امان خدا رها کردهایم، اجازه ورود هرگونه خوراکی مضر را هم که به بازار عرضه، آزاد گذاشتهایم و برایشان تبلیغ هم میکنیم، دیگر شرایط کاری افراد هم به جایی رسیده که با دوشیفتکار بیوقفه، زمانی برای تفکر به نحوه تغذیهشان باقی نمیماند و هرکس فقط به فکر سیرشدن از غذایی است که بتواند از طعمش هم لذت ببرد. خب، اکنون کالباس با خیارشور دلپذیرتر است یا کدو با ماهی؟ حال، شرایط این فرد را در کنار شخصی با سادهترین شغل ممکن در یکی از کشورهای توسعهیافته که دیگر اساس سلامتشان بر رعایت «خودمراقبتی» است، قرار دهید. پس از اتمام کار، با فراغبال بهسراغ دوچرخهاش میرود و طبق روالی که از کودکی دیده و فراگرفته، در حالیکه ریههایش را از هوای سالم پر میکند به سمت سالن ورزشی میرود که بهترین امکانات رفاهی در آن مهیاست. پس از تایم ورزش نیز از فروشگاهی که تمامی محصولات آن بر اساس قوانین محکم و پیگیریشده، تهیه شده است، مواد غذایی که در جهت پیروی از اصول خودمراقبتی است، ابتیاع میکند و... .
بله، «خودمراقبتی» یک اصطلاح پذیرفتهشده بسیار متجددانه و پرفایده است که شاید تنها راه جلوگیری از بالارفتن میزان ابتلا به بیماریهای مزمن غیرواگیر با توجه به افزایش میانگین طول عمر افراد در یک جامعه باشد. یادآوری و تشویق مردم به اینکه خودشان قادرند با رعایت نکات تغذیهای و بهداشتی بهترین یاریرسان خویش در حفظ سلامتیشان باشند، عالی است. اما اگر بر بستری مناسب و کاملا هماهنگ با آن نباشد، فقط در حد شعاری زیبا و آرمانی خواهد ماند. قطار سریعالسیری که با سرعتی مافوق صوت قادر به حرکت است، باید روی ریلی قرار گیرد که حاوی آلیاژی بسیار خاص و مناسب آن باشد، نه بر روی ریلی از جنس پوشال. پینوشتها: 1- رهنمودهای غذایی ایران تدوین و از طریق شبکههای درمانی کشور توزیع شد. همشهریآنلاین، 25فروردین93 2- روزنامه همشهری، 30فروردین93 صفحه اول
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.