فردا سالروز آغاز به کار رادیو در ایران
گرم تا کِی بماند این بازار؟
محمدصالحعلا
رادیو، از همان روزی که در کشور ما پاگشا شد پدیدهای نجیب، مهنا و محترم بود. پدیده باتقوای فرهنگی-هنری چنان که از همان روز نخست با ما مردم این سرزمین نسبتی سببی پیدا کرد. یار غار مردم ما شد و خود را وقف خدمت به ما کرد. من گاهی خیالبازیها میکنم، مثلا در خیالم رادیو را به شکل یک نفر آدمیزاده نقشبندی میکنم. خیال میکنم رادیو یک نفر آدمیزاده است، مرد است، یعنی خیلی آقاست و هم خیلی خانم؛ که برای ما هم پدری کرده و هم مادری. نیمهشب در گوش کودکیمان لالاییها خوانده، قصهها گفته، هر روز همه خانواده را دور هم جمع کرده و ما را از رویدادهای عالم خبردار نموده. به وقت شرعی، برایمان اذانها گفته. شبهای جمعه مجالس وعظ و خطابه داشته، دعاها خوانده. از دیگر سو صبح جمعه خانوادهها را خندانده و شادیها به دلها ریخته آن هم شادیهای بیزوال. شادیهایی که آدمی را آموزگاری میکند. شاید تنها نقص رادیو فقدان گوش است که از ابتدا برای رادیو گوش اختراع نکردهاند. مانند پدربزرگ یا مادربزرگی که یک سره حرف میزند، گوشش سنگین است و هم علاقهای به استفاده از سمعکش ندارد. انصافا غیراز این نقیصه مادرزادی، رادیو همه چیزهای دیگرش
خوب است. برای ما دلسوزیها دارد. لاینقطع همه را نصیحت میکند. به شیوه خود راه و چاه را مینمایاند: «از این راه برو، از آن راه نرو، این را بگو، آن را نگو، این کار را بکن، آن کار را نکن... . پاسدار زبان مادریات باش. صحیح حرف بزن.» حالا اینکه ما حرفش را گوش میکنیم یا نه، داستان دیگریست ولی در کل همه رادیو را خویش خود میدانند که در اول بیکس و تنها بود. شاید یکی بود یکی نبود ولی ناگهان به شکل چشمگیری زادوولدها کرد. صاحب فرزندان بسیار، خانوادهای پرتعداد شد. پسرها، دخترها، عمهها، خالهها، عموها و داییها... و درنتیجه نوهها و نتیجهها. مقصود اینکه این خانواده امروز چنان بزرگ شده و سر در شهرها و ولایات کشیده که ماشاءالله یکی به لهجه خراسانی حرف میزند، یکی به لهجه آذری، یکی خوزستانی و یکی شیرازی. آنها که در پایتخت ماندهاند هر کدام سر در تخصصی دارند. یکی دیپلمات شده، کار سیاسی میکند. یکی فرهنگیست. یکی ورزشکار شده کار ورزشی میکند. یکی متدین است و یکسره کارش تلاوت قرآن مجید و تفسیر است. از معارف میگوید. دیگری جوان است و به مسایل جوانان میپردازد. یکی، دوتا هم در پزشکی تخصص دارند. در کار بهداشت و سلامت تن
و روان. یکی در کار نمایش است. یکی بازاریست. از تجارت و بورس و مانند آن میگوید. پس رادیوها شکل خود ما هستند؛ شکلی از خانوادههای ایرانی. البته رادیوها هم مثل خود ما، گاهی دخالت در کار یکدیگر میکنند. مثلا مادربزرگی که باید در گوش نوهها لالایی بخواند، لالایی را رها کرده، شعر نو میخواند. آن هم شعر آرتور رمبو. شعر توگنیف. یا آنکه کارش بازار است و باید از قیمت سکه و ارز بگوید، فیلسوف شده و به شکل حیرتآوری از کییرکگارد و مارکوزه میگوید. یا آنکه ورزشیست به جای فوتبال و کشتی کج، از هنرهای تجسمی، گوگن و سزان و ونگوگ حرف میزند. یا آنکه باید از درمان زخممعده و درمان جوش صورت در نوجوانی حرف بزند، از سینمای پیشرو، تروفو و ژان لوک گدار میگوید. نمیدانم اینها خوب است یا بد است که ما هم خودمان در زندگی چنینیم، پس رادیوی ما شکل خود ماست و ما تنها مردمی هستیم که شباهتی به دیگر مردمان نداریم. ما ایرانیها فقط شبیه ایرانیها هستیم. دستکم تا در ایرانیم، چنینیم. برگردیم به ادامه خیالبازیهایم. که گاهی خیال میکنم امروز اگر بزرگان اندیشه، در کنار ما بودند برای توزیع اندیشههاشان، چه رسانهای را انتخاب میکردند؟
خیال میکنم فردوسی اگر با ما زندگی میکرد، امروزه فیلمسازی یا فیلمنامهنویسی میکرد. که اثر فناناپذیرش از نظر شکلی و محتوی کاملا دراماتیک است. حاوی توضیح صحنهها و دیالوگهاست. قابل تقطیع است که فرخ غفاری-فیلمساز و نظریهدار سینما- در مقدمهای کارشناسانه، شاهنامه را دکوپاژ کرده و برخی اشعار را در نماهای سینمایی به مصداق، نمایانده است. یا سعدی اگر با ما معاصر بود، برای نشر اندیشههایش رادیو را انتخاب میکرد. من اینها را به خاطر نزدیکی روز اول اردیبهشت، روز سعدی و روز چهارم اردیبهشت، روز رادیو نمیگویم. بلکه مبتنی بر تجربیات تاریخیام در رادیو پیشبینی میکنم. خیال میکنم سعدیجان، گوینده کارشناسِ رادیو است و برنامهاش را با قرائت شعری از خودش آغاز میکند: «آدمیان شاخه و برگ همند/ کاین همه از یک تنه و پیکرند/ اصل درختیست کهن در بهشت/ کند خداوند و درین دشت کشت» پس از شعر تهیهکننده سعدی، یک قطعه نغمگی از ساختههای استاد فرهاد فخرالدینی را پخش میکند و در ادامه سعدیجان میگوید: «هموطنانِ جان سلام، من شیخ مصلحالدین سعدی شیرازیام. هموطنانِجان، در همین اولِ دشت و سرِ چراغی، بشنوید حکایتی از من را که پیش پیش
در گلستان نویساندهام.» ادامه موسیقی استاد فخرالدینی... سعدی: «درویشی مستجابالدعوه در بغداد پدید آمد، حجاج یوسف را خبر کردند. بخواندش و گفت دعای خیری بر من کن. گفت خدایا جانش بستان، گفت از بهر خدای این چه دعاست. گفت این دعای خیرست ترا و جمله مسلمانان را.» ادامه موسیقی فخرالدینی... «ای زبردستِ زیردست آزار/ گرم تا کی بماند این بازار؟ / به چه کار آیدت جهانداری/ مردنت بِه زِ مردم آزاری»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.