|

دلقک و دلقک‌بودگی‌ها

شیوا مسعودی

اغلب ما بیشتر می‌خندیم تا بخندانیم شاید چون خنداندن در کنار داشتن مهارت‌های طنزآورانه صراحت، سرکشی و تیزبینی می‌خواهد که دارندگانش کم یا کمیابند. دلقک الگوی شخصیتی بسیار کهن و قدرتمند در فرهنگ همه‌ اقوام جهان است که نمونه‌های سنتی و معاصر آن در همه‌جا قابل مطالعه و بازیابی است. الگوی دلقک با پشتوانه قدرت مردمی خود او را از میان جشن‌ها و مراسم شادی بخش فرهنگ مردمی به ادبیات و تئاتر وارد کرده که نشانه‌های آن تا امروز قابل‌ردیابی است. دلقک‌ها که به‌دلیل قابلیت‌هایشان به آسانی جمع می‌شوند و موجب شادی و سرگرمی مردم می‌شدند به تدریج در دو عنوان مشخص دلقک میدانی یا مردمی و دلقک دربار جایگاه حرفه‌ای می‌یابند. اگرچه دلقک‌های میدانی گسترده‌تر و بنا بر شرایط محیطی متنوع‌تر بوده‌اند اما حکم تاریخ‌نویسی قدرتمندان دلقک‌های دربار را صاحبنام و روایت‌های مکتوب کرده است و از دلقک‌های میدانی جز خاطره‌هایی محو و گنگ چیزی باقی نگذاشته است. البته حاشیه‌ای‌بودن خنده و خنده‌سازی در مقایسه با امور جدی زندگی به‌طورکلی دلقک‌ها را گروهی حاشیه‌نشین معرفی می‌کند اما اسناد برجای مانده توانسته گاه دلقک‌های دربار را به مرکز بیاورد. دیگری شده‌های ذاتی چون کوتوله‌ها و عجیب‌الخلقه‌ها دلقک‌های طبیعی و خنده‌سازان حرفه‌ای دلقک‌های مصنوعی گونه‌بندی می‌شوند. هر درباری نظامی برای در اختیارگرفتن و انتخاب دلقک‌های طبیعی از میان دارندگان شرایط و جذب دلقک‌های بااستعداد مصنوعی از میان دلقک‌های میدانی داشت. به‌تدریج با از میان‌رفتن نظام‌های مسلط درباری و گسترش سرگرمی ساز‌های اجتماعی کار دلقک‌ها وارد حوزه هنرهای نمایشی شد. اگرچه هنر تئاتر از دوره یونان و روم باستان دارای گونه‌های کمدی و شخصیت‌های دلقک بود اما ورود دلقک به قلمرو هنرهای نمایشی علاوه بر نمایش‌های کمدی وامدار دلقک‌های دربار و میدانی نیز بود. محدودیت‌های قرون وسطا در تقابل با کارناوال‌های پرشور این دوره نقش مهمی در تکوین شخصیت دلقک بر جای گذاشت و حضور او را در نمایش‌هایی با موضوع‌های جدی و اخلاقی تثبیت کرد. به این ترتیب دیگر جایگاه دلقک محدود به نمایش‌های کمدی نبود و زمینه برای حضور آن در نمایشنامه‌هایی چون آثار شکسپیر فراهم شد. محل دیگر حضور دلقک در سیرک‌ها بود؛ جایی که تاکید بر توانمندی‌های فیزیکی و رفتاری او است و اگرچه هنوز به گمان بسیاری تنها نوعی نمایش یا بازی‌های سرگرم‌کننده است اما آثار متفاوت گروه‌هایی چون سیرک خورشید در کانادا در سال‌های اخیر نشان‌دهنده ظهور افق‌های معنایی جدید و عمیق از دلقک‌های سیرک است. اما به‌نظر می‌رسد بلند‌ترین گام دلقک عبور او از شخصیت‌هایی به تمامی خنده‌ساز به شخصیتی با نشانه‌های طنزآوری و خنده‌سازی است؛ جایی که به گفته دکتر محجوب شاید بهتر باشد به جای دلقک او را تلخک نامید که در میانه طنز و اندوه یا کمدی و تراژدی ایستاده است. شاید دلقک شاه‌لیر اثر شکسپیر یکی از نخستین نمونه‌های تلخک باشد که دارای جایگاه دلقک دربار است ولی چون یک فیلسوف یا پیشگوی اندوهگین می‌کند. بعد از آن نمونه‌هایی از چنین دلقک دوگانه‌ای در آثار هنرمندانی چون داریو فو، برشت و بکت با تغییراتی در شکل و معنا به چشم می‌خورد. امروزه کارکرد دلقک در اروپا در حوزه‌های دیگری چون درمان نیز مورد استفاده قرار گرفته است و گروهی چون دلقک‌های بدون مرز در شرایط بحرانی به سراغ انسان‌ها و به‌خصوص کودکان می‌روند تا با طنزآوری و خنده‌سازی آرامش از دست‌رفته را به زندگی آنها برگردانند. در ایران اگرچه نام‌هایی چون کل عنایت دلقک‌شاه عباس صفوی و کریم شیره‌ای دلقک ناصرالدین‌شاه قاجار کم و بیش شناخته شده‌اند اما مسیر دلقک از آغاز تا این نمونه‌های مشخص درباری و از آنها تا تئاتر امروز چندان مشخص نشده بود. اما با پژوهشی زبان‌شناسی و جست‌وجوی شخصیت‌هایی با ویژگی‌های مشابه می‌توان تبار دلقک ایرانی را برگرفته از سه گروه شخصیت خنیاگران یا گوسان‌ها، کولی‌ها و نیرنگ‌بازها یا عیاران ایرانی دانست. این سه‌گروه با ویژگی‌هایی چون انتقاد، سرکشی و نیرنگ‌بازی و مسخرگی و کارکردهای سرگرمی‌سازی و شادی‌سازی چون پدران دلقک‌های درباری و میدانی قلمداد می‌شوند که کریم شیره‌ای از نمونه‌های مهم آنهاست. اما پس از ورود کریم شیره‌ای به قلمرو نمایش‌های سنتی طنزآمیز با نمایش بقال‌بازی در حضور و تداوم آن با شخصیت‌هایی چون سیاه در نمایش سیاه‌بازی و مبارک در نمایش خیمه‌شب‌بازی گام پژوهشی مهم‌تر ردیابی حضور دلقک در ادبیات نمایشی معاصر است. قدرت شخصیت دلقک و تاثیر نمایش‌های سنتی طنزآمیز با وجود نگرش و روش متفاوت نمایشنامه‌نویسان طلیعه مشروطه و پس از آن بر آثار آنها دیده می‌شود. در این دوره شخصیت‌های دلقک‌گون با ویژگی‌های طنزآوری و کارکرد شادی‌ساز در نمایشنامه‌های شاه‌قلی‌میرزا اثر میرزاآقا تبریزی و جعفرخان از فرنگ برگشته اثر حسن مقدم و کمی بعد‌تر در مه بخوان اثر اکبر رادی و ضحاک اثر غلامحسین ساعدی قابل ردیابی هستند. همچنین می‌توان آنها را در ظاهر و با ابعادی متفاوت در آثار متاخری چون پچ‌پچه‌های پشت‌خط نبرد اثر علیرضا نادری، گزارش خواب اثر محمد رضایی‌راد، پستوخانه اثر حمید امجد و شکلک اثر نغمه ثمینی نیز بازیابی کرد. در جامعه امروز نشانه‌های فروپاشی الگوی دلقک در عصر فروپاشی کلان روایت‌ها از منظر لیوتار در دلقک‌بودگی ما با ارسال و انتقال پیام‌های اینترنتی و تلفنی آشکار می‌شود. دلقک الگوی شخصیتی کلان و قدرتمندی است که خود را از اعماق فرهنگ عامیانه مردمی به ادبیات و فرهنگ معاصر رسانده و در هر دوره خود را با شرایط اجتماعی به‌خوبی همسو کرده است، اگرچه امروز از آن الگوی کامل شخصیت‌هایی با نشانه‌های دلقک‌گون باقی مانده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.