|

قلمزن‌ها نی می‌زنند

شرق: صدای چکش روی قلمی باریک که براده‌های مس، نقره و برنج را از روی ظرف و کوزه‌ای فلزی بر زمین می‌ریزد تا نقشی اصیل بر تنه فلزی ظروف نقش ببندد اگرچه برای قلمزن آهنگی دلکش است اما برای امروزی‌ها خالی از جذابیت به‌نظر می‌رسد. شاید یکی از دلایل نخریدن ظروف قلمزنی‌شده قیمت بالای آن باشد اما خوب که دقت می‌کنم می‌بینیم چه بسیار اجناس از پوشیدنی‌ها و خوردنی‌ها گرفته تا سایر لوازم منزل با قیمت‌هایی به مراتب بیشتر برای خانه‌ها خریداری می‌شود اما در بین آنها حتی یک کاسه قلم‌خورده دیده نمی‌شود. با عزیز‌الله صداقتشاهی از اعضای اتحادیه صنایع‌دستی صحبت می‌کنم تا از کم‌شدن استقبال خریداران به اجناسی که خود عزیزالله سال‌هاست به قلم‌زدن آنها مشغول است؛ بدانم. او سهم تلویزیون و ماهواره که فرهنگ زندگی را به شکلی متفاوت از آنچه ما در گذشته در کشورمان داشتیم قابل‌توجه می‌داند: ‌ این روزها در خانه ایرانیان نه‌تنها ظروف قلمزنی‌شده را به‌ندرت می‌توان پیدا کرد بلکه حتی صنایع دستی پرمخاطب‌تر مثل میناکاری‌ها هم کمتر دیده می‌شود. دلیل این عدم‌استقبال چیست؟ به‌نظر می‌رسد آنچه در تلویزیون و شبکه‌های خارجی از زندگی‌ها به تصویر کشیده می‌شود با آنچه ما در گذشته در کشورمان داشتیم بسیار متفاوت است. بیننده ایرانی می‌خواهد همان خانه و لوازمی را داشته باشد که در تصویر رنگی تلویزیون خود می‌بیند. زندگی‌های تصویرشده همه لوکس و مدرن است. انواع کریستال و ظروف جدید با انواع اشکال هندسی. هرچه عجیب‌وغریب‌تر، پرطرفدارتر. مخاطب ما هم که در همه دایتان‌ها همزادپنداری می‌کند؛ تا حد امکان می‌خواهد زندگی خود را با سوپراستار خود شبیه‌سازی کند. وقتی جوانان ما مدل مو و لباس خود را بر اساس پوشش هنرپیشه‌های خود تغییر می‌دهند چه انتظاری از لوازم منزل می‌توان داشت. اگر در تلویزیون صنایع‌دستی هم به اندازه زندگی‌های مدرن تبلیغ می‌شد؛ به‌طور حتم وضعیت بازار به شکل کنونی نبود. ‌ شما همه چیز را از چشم تبلیغات می‌بینید. آیا قیمت‌های بالای صنایع‌دستی در کم‌مشتری‌شدن بازار تاثیر نداشته است؟ اصلا نمی‌خواهم تاثیری که قیمت در میزان خرید می‌گذارد را نادیده بگیرم. به هر حال همه می‌دانیم که قیمت اثری خلق‌شده با دست و کار هنری فرد، قیمتی در خور شأن آن هنر دارد و از طرفی واقف هستیم که توان خرید مردم نیز در سال‌های گذشته به مراتب کمتر از یک‌دهه گذشته شده است. ولی در عین حال وقتی مقایسه می‌کنیم با انواع لوازم خانه، پوشیدنی و خوردنی‌هایی که یک خانوار در طول سال تهیه می‌کند؛ جای خالی صنایع‌دستی به خوبی احساس می‌شود. به هر حال قیمت سایر کالاها و اجناس مورد نیاز خانوار نیز افزایش یافته و چه‌بسا هزینه‌هایی که بابت لوازم لوکس یا کریستال‌ها پرداخت می‌شود بالاتر از صنایع‌دستی باشد اما مردم ترجیح می‌دهند در مقام انتخاب، کالای امروزی را در خانه داشته باشند تا صنایع‌دستی. اینجاست که نقش فرهنگ‌سازی صورت‌گرفته به چشم می‌آید. ‌ کمی از حرفه خود بگویید. قلمزنی از چه زمان به‌عنوان یک حرفه ایجاد شد؟ سابقه قلمزنی به ماقبل تاریخ بازمی‌گردد. شاید دوره مادها یا سکاها. آنچه از بقایای شهرهای آن دوره‌ها یافت شده نشان می‌دهد این حرفه در دوره‌های اولیه تاریخ وجود داشته است. ‌ قلمزن چه چیز روی ظروف پیاده می‌کند که ارزش یک کوزه برنجی به یکباره چندین برابر می‌شود؟ قلمزنی هنر دست است. کندن نقوش بر روی اشیای فلزی به‌ویژه مس، طلا، نقره، برنج یا ایجاد خطوط و نقوش به وسیله قلم با ضربه چکش و روی اجسام فلزی که ممکن است مدت‌ها به طول بینجامد. برای قلمزنی نخست داخل یا زیر ظرف را از محلول قیر و گچ پر می‌کنند تا سروصدای قلم کمتر به گوش برسد و همچنین مانع از سوراخ‌شدن ظرف در حین کار شود. سپس نقش موردنظر را روی ظرف رسم کرده و قلم مناسب را انتخاب کرده و روی سطح ظرف قرار می‌دهند و با چکش بر انتهای قلم می‌کوبند تا شیارها و نقش‌ها با تغییر شدت ضربه روی ظرف ایجاد شوند. قلم‌های این هنر متنوع هستند و نام‌های خاص خود را دارند مانند قلم سایه و قلم نیم‌بر. پس از ایجاد نقش‌ها، قیر را جدا می‌کنند و روی شیارها گرده زغال می‌ریزند و روی ظرف را با روغن جلای سیاه می‌پوشانند. به این ترتیب نقش‌های قلم‌زده شده به شکل خط‌هایی تیره و مشخص دیده می‌شود. متاسفانه امروز بسیاری از صنایع‌دستی تغییر شغل داده یا با واردات صنایع‌دستی چین، هند، تایلند و مالزی رنگ جدیدتری به واحد خود داده‌اند. از آنجا که صنایع‌دستی این کشورها نسبت به قلمزنی‌ها و میناکاری‌های ایران بسیار ارزان‌تر و البته جدیدتر است جای خاصی بین خانواده‌ها پیدا کرده است. ‌ برای حمایت از این هنر صنعت ارزشمند، از سوی سازمان میراث‌فرهنگی تدابیری اندیشیده نشده است؟ یکی از پیشنهادات این سازمان، تشکیل هلدینگ صنایع‌دستی بود. اما ایجاد آن نیز کاری زمان‌بر و پرهزینه است که به‌راحتی قابل اجرا نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.