هشدار جواد اطاعت به منتقدان تندرو:
روحانی شکست بخورد، کشور آسیب میبیند
علی ذهابی . عکس: عباس کوثری، شرق
اینروزها همه چشمانتظار نتیجه مذاکرات هستهای ایران با غرب هستند؛ نتایجی که بیشک بسیاری از معادلات سیاسی داخل و خارج را برهم خواهد زد. دولتمردان ایرانی امیدوارند توافق نهایی احتمالی در تیرماه با شش قدرت جهانی بهمعنای لغو همه تحریمها باشد و در سایه آن، بسیاری از درهای تاکنون بستهمانده روی ایران باز شود. چرخیدن کلید در قفل فروبسته تحریمها بیشک مهمترین دستاورد توافق ژنو است اما نکتهای که کمتر به آن پرداخته شده، تاثیر توافق ژنو و پایان تحریمها بر آرایش سیاسی کشور است. این در حالی است که بسیاری از ناظران معتقدند، کارزار و فرجام انتخابات ریاستجمهوری سال گذشته، آرایش و نحوه تعامل نیروهای سیاسی را دستخوش تغییر کرده و میل تازهای برای حرکت به سوی مرکز- البته با چاشنی اصلاحطلبی- به بازیگران آن بخشیده است؛ مرکزی که هم آنها را از حاشیه دور نگه میدارد و هم بسیاری را به حاشیه میراند. احتمالا دستیابی ایران و غرب به توافق نهایی، در عرصه سیاسی بهمعنای کارآمدی دولت حسن روحانی تعبیر خواهد شد و میتواند گام بعدی برای تثبیت مرکزگرایی در فضای سیاسی کشور باشد. هرچند در این میان نمیتوان از تلاش مخالفان
برای بهناکامیکشاندن دولت اعتدالگرای روحانی به آسانی گذشت؛ ناکامیای که «جواد اطاعت» استاد دانشگاه و نماینده مجلس ششم در گفتوگو با «شرق» درباره پیامدهای آن هشدار میدهد. با توجه به اینکه دولت تمرکز خود را روی بحث سیاست خارجی در راستای حل بحران پرونده هستهای و رفع تنشها با جهان گذاشته؛ به نظر شما مهمترین موضوعاتی را که در این راستا باید مدنظر قرار دهد چیست؟ مهمترین هدف، نیل به اهداف ملی و در سرلوحه آن تامین امنیت ملی است. در مرحله بعد رشد، توسعه و رونق اقتصادی مطرح میشود. سومین هدف هم اهداف آرمانی است که در نظر گرفته میشود؛ یعنی رشد و توسعه فرهنگی و ارزشهای اسلامی است. برای تحقق این اهداف دولت باید چه رویکردی را در پیش بگیرد؟ دقت داشته باشید که سیاست خارجی از دل اهداف بیرون میآید که در عمل میتواند سیاست اتحاد، ائتلاف یا بیطرفی باشد. از طرفی سیاست خارجی متاثر از استراتژی روابط با دیگرکشورها معنا پیدا میکند. این سیاست با رویکردهای مختلف میتواند انزواگرایی، همزیستی مسالمتآمیز یا تنشزدایی در مناسبات با جهان باشد. بهعنوان مثال دولت میتواند هدف
«امنیت» را در پیمانهای دوجانبه یا چندجانبه تامین کند. در دنیای دوقطبی در زمان جنگ سرد این امنیت بیشتر در پیمانهای نظامی تعریف میشد، اما الان چون اقتصاد به شاخصه اصلی قدرت تبدیل شده و گفتمان امروز توسعه و رونق است امنیت هم در درون اقتصاد معنی و مفهوم پیدا میکند. بهعنوان مثال دولت میخواهد امنیت را در رابطه با کشورهای خلیجفارس تامین کند؛ میتوانیم سرمایهگذاریهایی در سواحل ایران و ساحلجنوبی خلیجفارس در کشورهای عربی انجام دهیم. یعنی اگر سرمایهگذاری مشترک در حوزه نفت و گاز با آن کشورها انجام دهیم، امنیت ایران و کشورهای عربی به هم گره میخورد. همچنین اگر کشورهای دیگر چون ژاپن، چین، فرانسه و کره در ایران سرمایهگذاری کنند، ایران از این رهگذر امنیت خود را به امنیت آن کشورها گره میزند و امنیت ایران برای این کشورها مهم میشود. درواقع امنیت ما به امنیت این کشورها گره میخورد. بر این اساس بدون اینکه روی پروژههای نظامی سرمایهگذاری کنیم امنیت ما، امنیت پایداری میشود. آیا میتوان اینگونه نتیجهگیری کرد که افزایش تهدیدها از سوی غرب در سالهای اخیر به این موضوع بازمیگردد که دولت قبلی در هشتسال
گذشته روی رابطه با کشورهای تاثیرگذار تمرکز لازم را نکرد و این رابطه حتی در برخی موارد به تنش تبدیل شد؟ بله، بالطبع همینطور است. ایران و عربستان هماکنون در حوزه خلیجفارس و خاورمیانه یک رقابت ایدئولوژیک با هم دارند که این رقابت نه بهنفع ایران است و نه عربستان، چون مشکلاتی را برای هر دو کشور ایجاد میکند. مهمترین موضوعی که در شرایط کنونی میتواند به حل مسایل خاورمیانه و جهان اسلام، بهویژه حوزه خلیجفارس کمک کند، همکاری دو کشور ایران و عربستان است. این همکاری لزوما نباید در چارچوب یک پیمان امنیتی دیده شود. کافی است از روابط و مناسبات دو کشور تنشزدایی شود و اصل همزیستی مسالمتآمیز تعقیب و دنبال شود. یعنی روابط دو کشور مانند دوران سازندگی و اصلاحات بهبود پیدا کند. دولت روحانی در این زمینه چقدر توانسته، گامهای موثری بردارد؟ همانطور که در اهداف سیاست خارجی اولویتبندی کردیم در روابط با کشورها هم باید اولویتبندی کنیم. هیچ تردیدی وجود ندارد که اولویت سیاست خارجی ما، اول کشورهای همسایه و بعد سایر کشورهای مسلمان است. ایران نمیتواند با کشوری چون عربستان در تنش و تعارض باشد اما
برود و با ونزوئلا روابط حسنهای ایجاد کند؛ اتفاقی که در دوران آقای احمدینژاد افتاد. هرچند ایرادی ندارد با کشورهای دوردست دنیا هم ارتباط برقرار کنیم اما آن کشورها در اولویت نخست قرار نمیگیرند، اولویت اول ارتباط با عربستان است. چون مشکلات و منافع ما مشترک است. ارزیابی شما از عملکرد دولت در اینباره چیست؟ آقای روحانی امتیازاتی دارد. یکی اینکه رویکرد تقابل با دنیا را ندارد. این نگاه تعاملی، همسو با نگاه اصلاحطلبانه است. نکته دوم اینکه آقای روحانی یک دیپلمات باتجربه است و نگاه دقیقی نسبت به جهان دارد و استراتژی مناسبی را تعقیب میکند، اما سنجش اینکه تا چه اندازه موفق بوده نیاز به زمان دارد. هرچند باید دقت داشت که در بحث سیاست خارجی نمیتوان نتایج را تنها به دولت معطوف بدانیم. این امر تنها مخصوص کشور ما هم نیست. حتی در آمریکا هم تنها آقای اوباما تعیینکننده سیاست خارجی نیست و احزاب، کنگره و فعالان، لابیها و رسانهها همه موثر هستند. مثلا در آمریکا، لابی طرفدار عربستان یا صهیونیستها خیلی قدرتمند عمل میکند و در کنار اینها مجلس سنا و دیگرنهادها هم هستند. در ایران- سوای مقام معظم رهبری که
سیاستهای کلان را طرحریزی میکند- دولت یک طرف است، مجلس، گروههای ذینفوذ و احزاب همه موثر هستند. اما بهطور کلی رویکرد دولت تاکنون رویکرد مناسبی بوده است. بهگونهای که دیگر کشور چون دوران گذشته، سیبل حملات نیست و از سویی چانهزنی و مذاکرات را دنبال میکند. ولی این را باید بدانیم این مشکلات طی چنددهه ایجاد شده و نباید انتظار داشته باشیم که بهسرعت حل شود و این موضوع نیاز به استمرار از سوی دولت دارد. با توجه به اینکه آمدن مردم پای صندوق و نیز نتیجه آن یعنی پیروزی حسن روحانی در انتخابات قابل پیشبینی نبود، این موضوع تا چه اندازه میتواند در پیشبرد اهداف دولت در حوزه سیاست خارجی موثر باشد؟ بحث انتخابات به دو شکل بر سیاست خارجی تاثیر میگذارد، یکی حمایت و پشتوانه مردمی است یعنی دولتی که منتخب مردم است دنیا برایش احترام قایل میشود و در یک گفتوگو بهعنوان نماینده مردم در نظر گرفته میشود؛ نمایندهای که در یک انتخاب آزاد رای آورده و انتخاب شده است و کشورهای دموکراتیک دنیا مانند فرانسه، انگلیس و آمریکا دیگر نمیتوانند نسبت به ایران حس برتریجویی داشته باشند. اما نکته دیگری که به دولت در این
امر یاری میرساند، شناخت دقیق از گفتمانهای سیاسی حاکم بر جهان است. این گفتمانها در واقع نظمی است که از چگونگی قدرتهای جهانی حاصل میشود. این نظم میتواند متاثر از چند قطب قدرت باشد که به آن توازن قوا میگویند؛ یا این نظم متاثر از دو قطب قدرت مانند زمان جنگ سرد میان آمریکا و شوروی باشد؛ یا الان که بعد از فروپاشی شوروی، نظام سلسلهمراتبی در حالگذار است و چه دوست داشته باشیم چه نداشته باشیم آمریکا در راس این سلسلهمراتب است. کشورهایی چون ایران که میخواهند اهداف سیاست خارجی و ملی خود را تامین کنند باید بدانند در چه فضای گفتمانی در دنیا تنفس میکنند. در نظام تکقطبی یا سلسلهمراتبی که در راس آن آمریکا قرار دارد، کار کمی سختتر است. یعنی ما نباید انتظارات بلندپروازانهای از دولت کنونی داشته باشیم و فکر کنیم حوزه مانور دولت خیلی وسیع است، خیر اینطور نیست. برای نمونه این درست است که در مذاکرات، چین و روسیه از ایران حمایت میکنند اما این تا حدی است. سال 85 که سفری به چین داشتم متوجه شدم که گردش مالی میان چین و آمریکا 300میلیارددلار بود. رقم این گردش مالی با ایران کمتر از 20میلیارد دلار
است. بله، دقت داشته باشید در دنیایی که اقتصاد حرف اول را میزند، چین روابط و مناسباتش با آمریکا را فدای ایران نمیکند. در سیاست خارجی یک اصطلاح داریم به نام «ظرفیت اقدام» و این اصل است که به ما میگوید تا چه اندازه در سیاست خارجی میتوانیم عمل کنیم؛ یعنی محدودیتها، ظرفیتها و توانمندیهای خودمان را در نظر بگیریم و اهداف را بر اساس آنها تعریف کنیم هرچند میتوان اهداف را بالاتر از آن در نظر گرفت. ولی نباید آنقدر اهداف با مقدورات فاصله داشته باشد که با شکست مواجه شود، در واقع باید دولت در سیاست خارجی رویکردی واقعگریانه داشته باشد. یعنی حتی اگر علاقهای به ارتباط با کشورهای پیشرفته نداشته باشیم، ناچاریم با این کشورها وارد تعامل شویم. ببینید ما کشوری هستیم که بهلحاظ جغرافیایی در چهارراه بینالمللی واقع هستیم. ما خواهناخواه بخشی از تعاملات و استراتژیهای جهانی هستیم. چنین موقعیتی میطلبد که دولتمردان کشور، فهم و درک درستی از جایگاه کشور داشته باشند و بر اساس آن، سیاستگذاری کنند. ایران اگر در دوره دوقطبی نقش حایل بین ابرقدرت شرق و غرب را داشت یا به قول «ژئوپلیتیسینها» را در نقش
«ریملند» نظریات ژئوپولیتیک میکرد، در دنیای کنونی هم در کانون انرژی جهانی یا «هارتلند» انرژی دنیا قرار دارد و از این لحاظ در موقعیت ممتازی است. این موضوع بهعنوان یک پتانسیل در اختیار ایران است. اگر آن را دستمایه تعامل قرار دهیم و بتوانیم از پتانسیلهای جهانی به نفع ایران در زمینه صنعت گردشگری و سرمایهگذاری خارجی استفاده کنیم، کارآمدی نظام سیاسی در رفع مشکلات اقتصادی در داخل کشور افزایش خواهد یافت. به تاثیر سیاست خارجی بر کارآمدی داخلی اشاره کردید، این کارآمدی چگونه باعث تقویت امنیت داخلی میشود؟ در دنیای امروز کارآمدی نظامهای سیاسی بسیار مهم است. چون وارد حوزه داخلی میشویم و از حوزه خارجی بیرون میآییم. باید بدانیم نظام سیاسی بر پایه مشروعیت مردمی استوار است. یعنی رضایت مردم از حاکمان که بسیار مهم است. یک پایه دیگر کارآمدی نظام سیاسی است. بالاخره این نظام سیاسی باید بهگونهای عمل کند که دچار بحران ناکارآمدی نشود. وقتی مردم ببینند که یک نظام سیاسی، کارآمد عمل میکند و میتواند مشکلات مردم را حل کند، بالطبع روی بنیانهای مشروعیت فردی اثر میگذارد. پایه سوم تبلیغات و توجیه است و پایه
چهارم قدرت نظامی یک کشور است. اگر شما سهپایه اول را نداشته باشید، هرچقدر هم روی پایه چهارم سرمایهگذاری کنید، فایدهای ندارد. مثل ساختمانی که یک ستون آن محکم ولی ستونهای دیگر متزلزل است. در دنیای امروز، مهمترین ستون، حمایت مردمی است. ایران بهنظرم اگر بخواهد بین این چهار پایه اولویت بگذارد. باید تمرکزش را روی کارآمدی سیاسی قرار بدهد. یعنی مردم احساس کنند که این نظام سیاسی میتواند مشکلاتشان را برطرف کند. بسیاری معتقداند برخی مخالفان دولت به نوعی بهدنبال ناکارآمد جلوهدادن دولت روحانی هستند، تا چه اندازه این موضوع میتواند برای دولت مشکلساز باشد؟ در این حوزه با مشکل فرهنگ سیاسی مواجه هستیم و آن هم این است که نفس رقابت بین گروههای سیاسی نهتنها لازم که برای کشور ضروری است. منتها دومساله را باید مدنظر قرار دهیم: نخست اینکه نقد، منصفانه و مبتنی بر دادههای علمی باشد؛ یعنی نمیتوانیم بدون داده و بحث علمی موضع دولت را نقد کنیم. صرف اینکه با دولت مخالف هستیم، بگوییم این را قبول ندارم یا دولتی را که قبول دارم هر اشتباهی کند، سکوت کنم یا بپذیرم و توجیه کنم. اما دولتی که با رویکرد من متفاوت
است هر کار مثبتی که انجام دهد، آن را منفی جلوه دهم. این غلط است و ناشی از این است که ما هنوز به لحاظ فرهنگ سیاسی آنقدر رشد نکردهایم که فقط ایرادات را متذکر شویم. نکته دوم که بسیار مهم است، اینکه باید نقدها تلاشی برای موفقیت دولتها باشد؛ چراکه موفقیت دولتها موجب رشد و توسعه کشور میشود. اما ما این رقابت را بعضی مواقع با دشمنی اشتباه میگیریم. بر این اساس برخی انتقادات از دولت روحانی را عالمانه و علمی نمیدانم. چنانکه بخشی از مخالفان دولت فعلی که از هواداران دولت قبلی بودند، در برابر اشتباهات دولت قبلی سکوت میکردند. نباید فراموش کنیم که منافع ملی بر هر منفعت و مصلحتی اولیتر است. رییسجمهوری خواستار اظهارنظر کارشناسان در زمینه توافق هستهای شد، ارزیابی شما از این موضوع چیست؟ مشکلی که در کشور داریم، این است که در عرصه سیاسی باور علمی وجود ندارد، عدم وجود باور علمی با باسوادبودن فرق میکند. کسیکه در یک حوزه متخصص باشد ولی در حوزه غیرتخصصیاش حرف بزند را باید کمسواد یا بیسواد تلقی کرد. فکر نمیکنم انتقاد آقای روحانی به منتقدان در مورد سطح سوادشان باشد، ممکن است آنها آدمهای باسوادی
باشند ولی در حوزه تخصصی خودشان باسواد هستند. مشکل اینجاست که متاسفانه در عرصه سیاست و حکومت همه صاحبنظرند و اظهارنظر میکنند. در مورد توافق ژنو باید بر اساس ظرفیت اقدام، توانمندی طرف مقابل و نظام حاکم بر جهان و... قضاوت کرد. اگر حرفهای کسانیکه این روزها بهشدت از توافق ژنو انتقاد میکنند را تحلیل محتوا کنیم و تخصصشان را بسنجیم، متوجه میشویم که آقای روحانی درست گفتهاند یا خیر. کافی است بررسی کنید منتقدان در کدام دانشگاه در این حوزه، تحصیل کردهاند. آیا توافق «ژنو» را میتوان یک دستاورد ارزیابی کرد؟ ممکن است در مواقعی به گونهای عمل کنید که جلو ضرر بیشتر را بگیرید و لزوما دستاوردی نداشته باشید. در جایی دیدم که مهمترین رسالت مسوولان کنونی را لغو تحریمها میدانستند. من مطالعه کردم که کشورهایی که دچار تحریم شدند با چه بلاهایی مواجه شدند. متاسفانه آمریکاییها، خواهان این هستند که ایران را تضعیف کنند و ما باید جلو این کار را بگیریم. اگر ما بر اثر فشارهای خارجی، تحریمها و محاصرههای اقتصادی، به عدم کارآمدی متهم شویم و نتوانیم نیاز مردم را تامین کنیم، یا نتوانیم درآمد و توانایی مردم را
ارتقا دهیم، فکر میکنم آسیبی که اینها به کشور و نظام سیاسی میزنند، خیلی بیشتر از آسیبی است که آمریکاییها خواهند زد. من معتقدم که توقف تحریمها بهمنظور جلوگیری از گسترش تحریمها، بزرگترین مصلحت است. در سالهای گذشته همیشه این بحث وجود داشته که ایران پس از انقلاب، همواره تحت فشار تحریمهای غرب بوده اما میبینیم در دو، سهسال اخیر تحریمها بیشازپیش افزایش یافته است. تحریمهای جدید در ایجاد بحران برای کشور تا چه اندازه موثر بوده است؟ باید به دو مساله توجه کنیم: یکی اینکه اگر اقتصاد کشور شرایط مناسبی ندارد، بیکاری و تورم بالاست و رکود تورمی حاکم است، پروژهها خوابیدهاند و... آیا این مشکلات ناشی از ناکارآمدی سیستم داخلی است یا ناشی از تحریمهاست. دعوایی هم که وجود دارد بر سر این است که یکی میگوید تقصیر تحریمهاست و دیگری میگوید ضعف سیستم داخلی، که البته در نتیجه فرقی ندارد، چراکه این مشکلات در سالهای گذشته زیاد شد و شاخصهای منفی افزایش یافت. باید توجه داشته باشیم در این سالها هم دولت و هم مجلس دست اصولگرایان بوده است. اگر بپذیریم که شرایط فعلی به خاطر تحریمها نبوده، پس باید
بپذیریم که تحتتاثیر ناکارآمدی دولت بوده، حالا باید اجازه دهیم که دولت فعلی این ناکارآمدی را رفع کند. اما به اعتقاد من هم تحریمها موثر بوده و هم ناکارآمدی دولت، این دو را نمیتوان از هم تفکیک کرد و همه مشکلات کشور را گردن تحریمها انداخت. تحریمها هدفهای خود را در برخی حوزهها دنبال میکند، بالاخره ما روزی چهارمیلیون بشکه نفت صادر میکردیم. اما در روزهای پایانی دولت دهم بهجای اینکه چهارمیلیون به هشتمیلیون تبدیل شود، شاهد کاهش صادرات نفت بودیم، در مقابل رشد صادرات نفت کشورهای عربستان و عراق را ببینید. عربستان برای صادرات 16میلیونی و عراق برای 12میلیون بشکهای برنامهریزی میکند. ایران که پیش از انقلاب، روزانه ششمیلیون بشکه صادر میکرد و اواخر دولت اصلاحات، بیش از چهارمیلیون، امروز در حال ازدستدادن بازارهای خود است. اگر همین روال ادامه پیدا میکرد، موجب میشد که تا سال 2020 نفتی برای صادرات نداشته باشیم و تنها میتوانستیم نیاز داخلی را تامین کنیم، اتفاقی که برای گاز افتاده است. یک عاملش تحریمهاست و عامل دیگر، ناکارآمدیهای داخلی است. کما اینکه وزارت نفت در این مدت کوتاه، تولید و صادرات نفت را افزایش
داده است. نکته بعدی اینکه اشاره میشود که ما همیشه تحریم بودیم، حرف اشتباهی است. تحریم با تحریم فرق میکند. باید تحریمها را درجهبندی کنیم. یک موقع هست که ما آنقدر دچار تحریم میشویم که نمیتوانیم پول نفتی که میفروشیم را به داخل کشور برگردانیم و از آن، فسادهایی مثل بابک زنجانی بیرون میزند. اما زمانی شما در حوزههای محدودی، تحریم هستید. مثلا در حوزه تکنولوژیهای برتر اما در انتقال ارز با تحریم مواجه نیستید. باید بگویم تحریمهای سالهای اخیر را نمیشود با تحریمهای دولتهای قبلی مقایسه کرد. مسالهای که منتقدان باید به آن توجه کنند این است که اگر توافق ژنو صورت نمیگرفت، چه اتفاقی میافتاد. بالاخره در هشتسال گذشته با رویکردی که وجود داشت، تحریمها را نادیده گرفتیم، قطعنامهها را «کاغذپاره» تلقی کردیم و تبعات منفیاش را دیدیم. الان باید ببینیم آیا با این اقدام آقای روحانی، منافع کشور تامین خواهد شد یا خیر. من معتقدم توافق «ژنو» که باعث توقف تحریمها شد و به قول رییسجمهوری باعث به لرزه درآوردن ساختمان تحریمها شد، در شرایط کنونی یک دستاورد است که باید توسعه پیدا کند. بالاخره طرف مقابل پذیرفته که در برخی
حوزهها گشایشهایی صورت دهد و اگر ما جاهایی حاضر شویم که مسایلی را بپذیریم، طرف مقابل هم میپذیرد. درواقع مثل تهاتر است. یعنی به میزانی که طرف مقابل به تعهداتش پایبند باشد ما هم باید پایبند باشیم. برخی اعلام میکنند که برنامه اقدام مشترک مشابه قرارداد «ترکمانچای» است. اینها دیگر معلوم است که یا با غرض مطرح میشود یا به مسایل بینالمللی آشنا نیستند. سوالم مشخصا این است که اگر توافق «ژنو» به لغو همه تحریمها بینجامد، چه تغییری در آرایش سیاسی اصلاحطلبان و اصولگرایان رخ میدهد؟ هر دو جریان بالاخره افراد تندرو دارند که آنها نگرانند. منتقدان آقای روحانی میدانند که اگر ایشان موفق شود و اقتصاد کشور گشایش پیدا کند، آنها از نظر داخلی با محدودیت مواجه میشوند و در ادامه، این محدودیت شدیدتر خواهد شد. چنانکه این موضوع در انتخابات گذشته نشان داده شد. یک زمانی هست که یک فعال سیاسی منافع کشور را میبیند ولو اینکه منافع شخصیاش پایمال شود. اما اولویت را بر منافع ملی میگذارد، اما یک موقع برعکس است. منافع شخصی را ترجیح میدهد و میخواهد کشور و دولت موفق نشوند به قیمت اینکه حرف او یا گروهش به اثبات برسد.
واقعیت این است که اگر روحانی موفق شود، جناح مقابلش در افکار عمومی تضعیف میشود، بنابراین طبیعتا افرادی هستند که دوست ندارند دولت موفق شود. اگر روحانی موفق باشد، رویکرد اعتدالی و اصلاحطلبانه که الان موقعیت خوبی دارد، موقعیت بهتری خواهد داشت و همینطور برعکس. به تعبیری بهطور طبیعی موفقیت هر دولت و اثبات کارآمدی آن، باعث افزایش محبوبیت و حمایت مردمی خواهد شد. اگر دولت کنونی در عرصههای داخلی و خارجی موفقیتهایی کسب کند، حمایت و پشتیبانی مردمی از این دولت بیشتر خواهد شد و منتقدان در افکار عمومی با محدودیت و چالش بیشتری مواجه میشوند. نکته مهم این است که جریانهای سیاسی ابتدا باید منافع و مصالح ملی را مد نظر قرار دهند. توجه به منافع و مصالح ملی در درازمدت منافع سیاسی برای جریانهای سیاسی را نیز بهدنبال خواهد آورد. آیا موفقیت روحانی میتواند تضمینی برای عدم بازگشت گروههای رادیکال به قدرت باشد؟ نمیشود پیشبینی کرد که چه اتفاقی میافتد. یعنی اگر آقای روحانی موفق نشود معلوم نیست که لزوما منتقدان به قدرت برسند. کما اینکه این مساله در ایران تجربه شد. زمانی که اصلاحطلبان و اصولگرایان به یکدیگر
حمله میکردند، نتیجهاش چیزی شد که نه اصلاحطلبان قبول داشتند و نه بخشی از اصولگرایان. همه گروههای سیاسی باید تلاش کنند که دولت شکست نخورد، چون در این صورت، کشور خیلی آسیب خواهد دید. اینجا بحث روحانی نیست، بحث منافع ملی است. رقابتهای سیاسی تا حدی وجود دارد. وقتی کشور در شرایط خطر قرار میگیرد، دیگر آرایش سیاسی، محلی از اعراب ندارد که بخواهیم در موردش صحبت کنیم. موضوع دیگر درباره مذاکرات، وجود همین تندروها در آمریکاست، این موضوع تا چه اندازه میتواند برای ایران دردسرساز باشد؟ در مورد اینکه آمریکاییها حرفهایی میزنند که امید به توافق را کاهش میدهد، باید عرض کنم که جامعه آمریکا جامعه بازی است. در کتاب «ایران و نظام بینالملل» بنده در بخش اول جریانهای آمریکایی را شکافتهام. در آمریکا افراد تعاملگرا و تقابلگرا با ایران وجود دارند، مثل ایران. جمهوریخواهها بیشتر تقابلگرا و دموکراتها بیشتر تعاملگرا هستند. اظهارنظرهای افراد و گروههای مستقل گرچه بیتاثیر نیست ولی نباید خیلی به آن پرداخت. باید بهگونهای عمل کنیم که تعاملگرایان در آمریکا تشویق شوند. میخواهم بگویم هرچه رویکرد تعاملی
در ایران تقویت شود، این رویکرد در آمریکا هم تقویت میشود و عقلانیت جای عملکرد احساسی را میگیرد. بحث تازهای که بسیاری احتمال میدهند بر روند مذاکرات هستهای ایران با غرب سایه بیندازد، موضوع درگیریها در اوکراین است. آیا تامین یا عدم تامین انرژی مورد نیاز اروپا از سوی ایران؛ با توجه به اینکه روسیه از صادرات گاز خود به اروپا بهعنوان یک اهرم فشار استفاده میکند، در روابط ایران با روسیه یا اروپا و بهدنبال آن مذاکرات هستهای ایران با غرب مشکلاتی ایجاد خواهد کرد؟ بهطور کلی تعارض بین قطبهای قدرت جهانی به نفع کشورهای مستقل است. بسیاری از مشکلات کنونی ایران، ناشی از گفتمان حاکم بر نظام جهانی است. در نظام چندقطبی و دوقطبی کشورهای مستقل میتوانند از تعارض قطبها به نفع خود استفاده کنند، اما اگر این تعارض به تفاهم و همکاری بدل شود کار برای کشورهای مستقل سختتر خواهد شد. بعد از فروپاشی نظام دوقطبی و کاهش تعارضات غرب و شرق و حاکمیت نظام سلسلهمراتبی که آمریکا در راس آن قرار گرفته است؛ شرایط برای ایران که رویکردی اعتراضی نسبت به نظام جهانی دارد، سختتر شده است؛ اما در مورد اختلافنظر غرب و روسیه
در مورد اوکراین بستگی به نظر ایران و غرب دارد چنانچه ایران با کشورهای غربی به یک تفاهم و همکاری جدی اعتقاد داشته باشند، روابط روسیه و غرب مشکلی برای توافق ایران و غرب ایجاد نخواهد کرد. به شرطی که با هوشمندی دستگاه دیپلماسی ایران، منافع ما وجهالمصالحه اختلاف بین روسیه و غرب قرار نگیرد. آیا همزمانی سر کار بودن اوبامای دموکرات و روحانی میانهرو در قدرت به ایجاد تعامل میان دو کشور کمک میکند؟ اگر در آمریکا و ایران رادیکالها سرکار بیایند، روابط خشنتر میشود و منافع طرفین در معرض تهدید قرار میگیرد. ولی هر زمان در ایران و آمریکا، تعاملگراها روی کار باشند امکان چانهزنی و مذاکره و گفتوگو افزایش مییابد و فرصتی میشود تا بخشی از مشکلات فیمابین را از بین برد. بحث ایران و آمریکا بحثی طولانی شده است. اگر در اوایل انقلاب مسایل حل میشد، شاید الان روابط و مناسبات ایران با آمریکا مانند روابطمان با انگلیس و فرانسه بود ولی مسایل پیچیده شد و حل این مشکلات زمان میبرد. نکته مهم این است که ما نباید توقعاتمان را بالا ببریم یعنی مذاکرات به معنای تغییر ماهیت آمریکا نیست. واقعیت این است که برای حل
مشکلات باید جاهایی ما رویکردمان را در مواجهه با آمریکاییها تعدیل کنیم، جاهایی آمریکاییها؛ این همانی است که دیپلماسی برد- برد نام دارد. شرایط فعلی شرایطی است که دو دولت تعاملگرا در دو کشور راس کار هستند. در آمریکا، اوباما در دوره دوم است که معمولا در این زمان روسایجمهوری در آمریکا با دست بازتری کار میکنند. چون دیگر دغدغه انتخاب نشدن ندارند. نکته مهم دیگر این است که هر دو حزب آمریکا مایلند که موضوع ایران را جوری حل کنند؛ هر دولتی که بتواند با ایران وارد مذاکره شود و توافقاتی به دست آورد، آنها اینرا برای خود موفقیت میدانند و این ممکن است در کارنامه اوباما نکته مثبتی شود. مشکلات و چالشهای درونی کشور ممکن است بر سیاست خارجی تاثیر بگذارد؟ بله؛ سیاست خارجی ادامه سیاست داخلی است. ما قبل از اینکه بخواهیم مسایلمان را با دنیا حل کنیم باید مشکلاتمان را با خودمان حل کنیم و زمانی که این امر رخ دهد نشاندهنده این است که به بلوغ رسیدهایم و آن موقع میتوانیم با آمریکا هم مذاکره کنیم. زمانی من در مجلس ششم به دوستانی میگفتم شما که خواهان مذاکره با آمریکا هستید چرا با موتلفه مذاکره نمیکنید. چون
گفتوگو با آمریکا لازمه و مقدمهاش گفتوگو با داخلیهاست. به موازات مذاکره با خارجیها باید در داخل هم با منتقدان مذاکره کنیم. فکر نکنیم که ما حق مطلقیم و بقیه باطل مطلق. فکر کنیم که ما شیوهها و روشهای متفاوتی برای اداره کشور داریم که با هم متفاوت هستند. حالا هر دو جریان هم در دورههایی خودشان را تست کردند. قبل از دولت احمدینژاد اصولگرایان میگفتند که ما هرگز ریاستجمهوری و مجلس را با هم در اختیار نداشتیم و اگر ما بیاییم چنین و چنان میکنیم. به قول آقای حداد عادل، ژاپن اسلامی درست میکنیم اما نتایج هشتساله را دیدند. کشورداری هم علایم ملموسی دارد. اینکه شاخصها رو بهبودی رفته یا خیر، کارنامه اصولگرایان را معلوم میکند؛ شاخصهایی مثل تورم، بیکاری، شکاف طبقاتی و...، فکر میکنم اگر جناحهای سیاسی از عملکرد خودشان در دورههای تصدی مسوولیتشان ارزیابی دقیقی داشتند، الان رادیکالهای مجلس از دولت روحانی انتقاد نمیکردند. منصفانه به نظر میرسد که این افراد انتقاد را از خودشان شروع کنند. ببینید در این هشتسال دولت با منابع عظیمی که در اختیارش بوده، چه دستاوردی داشته. نمیگویم که تغییر رویکرد بدهند و طرفدار
دولت شوند، اما مقداری تعدیل شوند. ببینید که آیا دستگاهها، نخبگان و در مجموع جامعه عملکردشان را میپسندند یا خیر. هر چند آرای مردم این موضوع را نشان داده است. اما باید در نظر داشت که گروههای تندرو اصولگرا، رسانهها و ابزاری دارند که به بخشهای معتدل این جبهه فشار میآورند و نمیگذارند فضا و فرصت مناسبی برای گفتوگو ایجاد شود. بله، اما دولت میتواند با مذاکراتی که با بخش میانهروتر اصولگرا انجام دهد، پیشگام شود. مثلا به موازات مذاکراتی که در خارج انجام میشود، با موتلفه مذاکرات انتقادی بگذارند تا در داخل هم باب گفتوگوها باز شود. دولت میتواند از اصولگرایان کمک بخواهد و آنها را در پیشبرد اهدافش شرکت دهد. این خود به خود باعث زدوده شدن رادیکالها از هر جناحی میشود. خیلی هم مهم نیست که عدهای شلوغ کنند. مهم این است که کار در دست عقلا باشد. عقلا میگویند که رویکردشان اعتدال است. اعتدال یک معنایش هم میتواند کار با هر دو جناح باشد و این رویکردهای عقلانی اگر تقویت شود، جریانهای رادیکال خود به خود عقب مینشینند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.