|

چنارها و درختان سیمانی خیابان ولیعصر

آنا رفیعی

از پایین ریشه‌اش را می‌زنند و از بالا نورش را می‌گیرند. این است روزگار چناران خیابان ولیعصر در کنار درختان سیمانی سر به فلک‌کشیده آن. چناری که روزبه‌روز خود را کج‌تر می‌کند تا با فرار از سایه درخت سیمانی همسایه به باریکه‌ای از نور برسد اما دیری نمی‌پاید که به جرم پوسیده‌بودن و خطر جانی قطع می‌شود. دیگر هیچ حریم و حرمتی برای چنارها رعایت نمی‌شود. مجوزهای برج‌سازی پشت هم از شهرداری بیرون می‌آیند و برج‌سازان بی‌معطلی درختان سیمانی غول‌پیکر را در کنار آنها می‌کارند. گودبرداری‌های عظیم رطوبت خاک را می‌گیرند و ریشه‌های قطورش را قطع می‌کنند. داربست‌ها تنه‌ها و شاخه‌هایش را زخمی می‌کنند و می‌برند. کامیون‌ها و ماشین‌های سنگین مدام تنه می‌زنند و بار‌های آهن و گچ و سیمانشان را پای آنها خالی می‌کنند. اما این پایان ماجرا نیست بعد از ساخت نیز برای بهتر دیده‌شدن نمای برج‌ها و پاساژهایشان چنارها را مسموم می‌کنند و از بین می‌برند گویی چناری از ابتدا آنجا نبوده است. این برج‌ها و آسمانخراش‌ها که اصلی‌ترین قاتل چنارها شناخته می‌شوند به‌همراه عوامل دیگری چون مترو، آلودگی هوا و آب، پیاده‌روسازی‌های نامناسب، سیمان پای چنارها و موش‌ها همگی دست به دست هم داده‌اند تا چنارهای خیابان ولیعصر را به خاطره‌ای برای نسل بعد تبدیل کنند؛ چنارهایی که از معدود بقایای ارزشمند خیابانی است که «راه‌آهن» و «قهوه‌خانه آذری» را به «بازار تجریش» و «امامزاده صالح» پیوند می‌دهد. خیابان 18کیلومتری که در هفتم‌دی 1390 در پرونده‌ای بحث‌انگیز در فهرست آثار ملی قرار گرفت و هدف از ثبت آن، حفظ درخت‌های چنار، عناصر موجود در طول محور خیابان، چشم‌انداز ارتفاعات البرز و دیگر ارزش‌های این خیابان بود. اما آنچه که امروز شاهدش هستیم تخریب روزافزون جداره‌ها و بناهای تاریخی و جایگزینی آنها با برج‌ها و پاساژهای سربه‌فلک‌کشیده مخدوش‌شدن منظر و خط آسمان و کم‌شدن درخت‌های چنار 70ساله است به‌طوری که از 24‌هزار اصله درخت اولیه کمتر از یک‌سوم آن باقی مانده است. گه‌گاه با علنی‌شدن بریدن چند چنار صدای اعتراضی بلند می‌شود اما مسوولان با کاشتن نهال‌های تازه و توضیحاتی که قانع‌کننده نیستند سعی در آرام‌کردن معترضان می‌کنند. با وجود عوامل ذکرشده موثر در تخریب چنارها مشکل می‌توان قبول کرد که نهال 10،15ساله‌ای بتواند دوام بیاورد و جای درخت 70ساله‌ای را بگیرد. هر شهری خیابانی اصلی را به‌عنوان ویترینی برای گردشگران در نظر می‌گیرد تا نه‌تنها آنها بلکه ساکنان خود شهر را برای فعالیت‌های تفریحی فرهنگی و اقتصادی به آن خیابان بکشاند. ولیعصر با جای‌دادن مراکز فرهنگی و تاریخی باغ‌ها، رستوران‌ها، موزه‌ها و مراکز خرید بزرگ در خود حکم چنین خیابانی را در تهران دارد اما معماری ناهمگون و بی‌برنامه در دو سوی خیابان پیاده‌روهایی که از یک طرح تبعیت نمی‌کنند تخریب بناهای تاریخی و نابودی چنارها به‌عنوان نمادی از هویت این خیابان همه و همه در حال از بین‌بردن ارزش‌های تاریخی فرهنگی و طبیعی آن هستند. خیابان‌های مشابه ولیعصر در جهان کم نیستند که برای حفظ و بقای آنچه از گذشته به ارث رسیده جنگیده‌اند و امروز تلاش زیادی برای حفظ تعادل میان سنت و مدرنیزم در آنها جریان دارد، مثلا خیابان «اونتر دن لیندن» در برلین که نامش را مدیون درختان نمداری است که در قرن هفدهم‌میلادی در دو سوی آن کاشته و به نمادی از شهر مبدل شدند. بعد از نابودی بناها و درختان این خیابان در جنگ جهانی‌دوم اکثر بناها به‌صورت گذشته بازسازی شدند و درخت‌های نمدار دوباره در دو سوی این خیابان کاشته شدند تا هویت از دست‌رفته شهر را به آن بازگردانند. «شانزه‌لیزه» پاریس نیز که به درختان شاه‌بلوط ردیفی و کافه‌هایش معروف است در قرن بیستم با اضافه‌شدن تئاتر‌ها، موزه‌ها و فروشگاه‌های معروف به اوج شکوفایی خود رسید و مرکز فرهنگی- تجاری پاریس شد. نیازهای گردشگران و ساکنان در این خیابان منجر شد که پیاده‌رو‌های دو سمت خیابان به جهت رفاه و سهولت عبور و مرور در اوایل دهه 90 میلادی گسترش یابند و پهن‌تر شوند. مشابه این اقدام نیز در خیابان «کورسو» در قلب تاریخی رم با ممنوعیت تردد ماشین در بخش شمالی آن و باریک کردن مسیر ماشین‌ها در بخش جنوبی صورت گرفت. خیابانی کهن که دو میدان اصلی شهر رم (پوپولو و ونیز) را در یک امتداد مستقیم به هم متصل می‌کند و آثار و سبک‌های معماری به جا مانده از قرن‌های گذشته را در بناهای یکدست و همگون آن می‌توان دید. آنچه در هر سه این خیابان‌ها جلب توجه می‌کند حفظ جداره‌های تاریخی و طبیعی است که قوانین سختگیرانه‌ای نیز برای حفاظت حریم و منظر آنها حاکم است. در صورت نیاز بناهای جدید در هماهنگی با سبک و استیل معماری مسلط بر خیابان و حفظ حریم‌ها ساخته شده‌اند. طراحی‌ها و برنامه‌ریزی‌های مناسب این خیابان‌ها را به محورهای فرهنگی تاریخی و گردشگری تبدیل کرده که با حفظ ارزش‌ها به سوی جلب نیاز‌های امروزی گام برداشته و قادر به پاسخگویی به هر سلیقه‌ای است. کسی که به‌دنبال تاریخ و هویت شهری است با بازدید از ابنیه فرهنگی و آثار و جداره‌های تاریخی و طبیعی آن را می‌یابد. کسی که به‌دنبال خرید و طرفدار مد است مغازه‌ها و فروشگاه‌های اطراف خیابان او را راضی می‌کند. چه آنان که گرسنه و در جست‌وجوی غذایند و چه آنان که در جست‌وجوی محلی برای گپ‌زدن و جمع‌های خودمانی هستند، می‌توانند با چرخش سری انواع رستوران‌ها و کافه‌ها را پیدا کنند. آنکه خسته و در جست‌وجوی آسایش است در هرجا می‌تواند درختی بیابد که در سایه‌اش بنشیند یا چمنی که رویش دراز بکشد. خیابان ولیعصر با طراحی زیبایش به‌صورت خیابانی مستقیم از جنوب به شمال شهر تهران با چشم‌انداز کوه‌ها در امتداد مسیر و همچنین جوی‌ها و پیاده‌رو‌های وسیع در دو سوی خیابان که چنارهای به خط شده زیبایی‌اش را دو چندان می‌کنند، می‌توانست به‌عنوان یک محور فرهنگی تاریخی و اقتصادی در میان نمونه‌های مشابه جهانی قد علم کند و حتی به‌عنوان میراث جهانی در یونسکو ثبت شود. اما امروزه آنچه در این محور به چشم می‌خورد تنها سودهای کلان اقتصادی است که با تجاوز به حریم این خیابان، آثار تاریخی آن را در طول سه دوره تاریخی از قاجار تا معاصر نابود کرده‌اند. چنارها از جمله آخرین نشانه‌های تاریخی و هویتی آن هستند که صدای تیشه‌ای که روز به روز محکم‌تر به ریشه‌شان می‌خورد، شنیده می‌شود؛ چنارهایی که با وجود ظاهر آرام و استوارشان در انتظار سونامی عظیمی از قطع و نابودی هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.