|

نپذیرفتن جهان بدون ترک آن

ادبیات طغیان

نادر شهریوری(صدقی)

1- سیزیف‌شاه کورنت، حیله‌گری خردمند و حتی به تعبیر هوم خردمندترین آدمیان دوران خویش بود. او می‌خواست خدای جهان مردگان را بفریبد اما در این کار ناموفق بود بنابراین به وسیله خدایان محکوم به آن شد که الی‌الابد سنگ بزرگی را به بالای کوهی بغلتاند و از آنجا دوباره رها کند تا به پایین کوه بازگردد و آنگاه دوباره آن کار را از نو انجام دهد. جرم سیزیف «فریب خدایان، نفرت از مرگ و عشق به زندگی بود.» افسانه سیزیف یک‌سالی بعد از به پایان‌رساندن بیگانه نوشته می‌شود اما مضمون هر دو داستان تقریبا یکی است. سارتر در تفسیری بر بیگانه می‌گوید: هدف کامو در اسطوره سیزیف ارایه مفهوم پوچی و در بیگانه احساس آن است، مورسو قهرمان بیگانه پس از درگیرشدن با همسایه‌اش به یک جوان عرب که دخالت می‌کند شلیک می‌کند و او را می‌کشد. او در تمام مدت بعد از دستگیری در بازداشت و محاکمه از توجیه عمل خود با استفاده از زبان اخلاقی رایج سر باز می‌زند. به‌نظر مورسو تنها یک قانون اخلاقی در جهان وجود دارد و آن قبول صادقانه مسوولیت عمل خویش است. او هویتی برای خود می‌آفریند که کاملا در تضاد با اخلاق رایج است بنابراین با هر تلاشی که او را به آدمی دیگر تبدیل کند، مخالفت می‌کند و به همین دلیل هم با کوشش‌های خیرخواهانه که می‌کوشند کاری کنند که او عملش را کم‌اهمیت‌تر نشان دهد تا کم‌تفصیرتر جلوه کند، مخالفت می‌کند. مورسو می‌خواست مسوولیت عمل خودش را خود برعهده گیرد. 2- «... شاید از آنجایی که همه روابط من با دنیای زنده‌ها بریده شده، یادگارهای گذشته جلوم نقش می‌بندد. گذشته، آینده، ساعت، روز، ماه و سال برایم یکسان است، مراحل مختلف، بچگی و پیری برای من جز حرف‌های پوچ چیز دیگری نیست فقط برای مردمان معمولی، برای رجاله‌ها... صدق می‌کنند ولی زندگی من همه‌اش یک فصل و یک حالت داشته، مثل این است که در یک منطقه سردسیر و در تاریکی جاودانی گذشته است.»1 در بوف‌کور صادق هدایت هیچ دلبستگی‌ای به زمان حال از خود نشان نمی‌دهد. او می‌خواهد چیزها را بیرون از زمان آنچنان‌که آرزو می‌کند ببیند و نه آنچنان‌که وجود دارند، مساله او آن ارزش‌هایی است که از دست رفته‌اند زیرا آن چیزها دیگر در زمان معمولی معنا و مصداقی ندارند. «بدین‌سان هدایت کلیتی از ارزش‌های تاریخی از میان رفته و برجای مانده تهیه می‌بیند و با پیوند ارگانیکی که میان آنها برقرار می‌کند، دستگاهی یگانه از معنی فلسفی زندگی آرزویی خویش پدید می‌آورد.»2 «... دیگری رو به کوچه است و از آنجا مرا مربوط با شهر «ری» می‌کند؛ شهری که عروس دنیا می‌نامند و هزاران کوچه‌وپس‌کوچه و خانه‌های تو سری خورده و مدرسه و کاروانسرا دارد- شهری که بزرگ‌ترین شهر دنیا به‌شمار می‌آید.»3 هدایت شهر ری را آنچنان‌که در زمان حال وجود دارد نمی‌بیند بلکه آنچنان می‌بیند که آرزویش را دارد، به بیانی دیگر او زمان حال را به کناری می‌گذارد و ارزش‌هایی را بیرون از آن زمان در نظر می‌گیرد. 3- لحظاتی هستند که جهان در مواجهه با آدمی خود را به یکباره و کامل عرضه می‌کند. کامو این موقعیت پدیدارشناسانه را در آخرین بخش رمان بیگانه در شرایطی که مورسو در انتظار اعدام است، مفصلا شرح می‌دهد مورسو در این لحظات آخرین می‌خواهد جهان را همان‌گونه که هست به کامل‌ترین شکل خود ببیند در واقع این جهان است که خود را به‌طورکامل به وی می‌نمایاند با این و در این لحظات استثنایی مورسو جهان را نه حتی دهشتناک بلکه پرستاره و مملو از نشانه‌ می‌بیند جهانی بی‌تفاوت، پرمهر اما خرم، او این جهان را در آستانه ترکش دوست می‌دارد و حتی حس می‌کند که خوشبخت بوده و هنوز نیز خوشبخت است و حاضر است از نو زندگی کند: «... من هم حس می‌کنم حاضرم از نو زندگی کنم. در برابر این شب مملو از نشانه‌ها و ستاره‌ها، انگار این خشم عظیم مرا از بدی منزه و از امید تهی کرده بود. برای اولین‌بار خودم را به‌دست بی‌تفاوتی پرمهر دنیا سپردم، آن را بسیار شبیه خودم و بسیار برادرانه دیدم حس کردم خوشبخت بوده‌ام و هنوز هم خوشبختم.»4 خوشبختی تنها به مورسو اختصاص ندارد بلکه سیزیف نیز با وجود آنکه به فرمان خدایان ناگزیر است کاری پوچ را الی‌الابد انجام دهد خود را خوشبخت می‌انگارد: «باید سیزیف را خوشبخت انگاشت»5 خوشی او همچون خوشی مورسو است. راز خوشبختی مورسو، سیزیف و... در پذیرش سرنوشت خویش دقیقا به مفهوم نیچه‌ای آن است اما این اصلا تمام ماجرا نیست، در کامو و قهرمانانش «پوچی» وجود دارد اما پوچی‌ای که کامو بر آن تاکید می‌کند از نوع متفاوتی است به‌نظر کامو «پوچی هنگامی معنا پیدا می‌کند که به آن تن درندهی» در اینجا به ناگزیر با ادبیاتی مواجهیم که «طغیان» وجه اساسی آن است به بیانی ساده‌تر به‌نظر کامو: جهان پوچ است، در آن تردیدی نیست اما آنگاه،‌ آگاهی بر پوچی حاصل می‌آید که آدمی به آن تن درندهد و طغیان کند طغیان نه الزاما همچون مورسو به پیشواز اعدام‌رفتن است (که البته این کار مورسو در هر حال طغیان است) بلکه طغیان راستین گاه می‌تواند مانند سیزیف در عشق به زندگی باشد. زرتشت نیچه کسی را دوست می‌دارد که عاشق سرنوشت خویش است اما سرنوشت خویش را پذیرفتن در هر حال نباید به تسلیم منجر شود. فلسفه کامو را به یک معنا می‌توان عشق به زندگی با طغیان علیه آن تعبیر کرد. منطق طغیان کامو «لزوم نپذیرفتن جهان بدون ترک آن» است. به‌نظر می‌رسد در فلسفه کامو خودکشی نوعی تسلیم‌شدن به حساب آید و این در مقابل طغیان قرار می‌گیرد خودکشی یعنی تسلیم به حد اعلای منطقی آن در حالی‌که طغیان حقیقی یعنی مردن در حالی که آدمی به اختیار و اراده خود مصالحه نکرده و تسلیم نشده است. 4- «... تا این لحظه من خودم را بدبخت‌ترین موجودات می‌دانستم ولی پی بردم زمانی که روی آن کوه‌ها در آن خانه‌ها و آبادی‌های ویران که با خشت‌های وزین ساخته شده بود مردمانی زندگی می‌کردند که حالا استخوان آنها پوسیده شده و شاید ذرات قسمت‌های مختلف تن آنها در گل‌های نیلوفر کبود زندگی می‌کرد، میان این مردمان یک نفر نقاش فلک‌زده، یک نفر نقاش نفرین‌شده، شاید یک نفر روی قلمدان‌ساز بدبخت مثل من وجود داشته، درست مثل من، و حالا پی بردم فقط می‌توانستم بفهمم که او هم میان دو چشم سیاه می‌سوخته و می‌گداخته.»6 گلدان راغی تنها گلدان ساده هنری نیست بلکه این گلدان در پیوند با کلیتی زندگی خاص خودش را دارد غبار پیکر انسان‌های باستانی ساخت آن را پدید آورده است. آیا هدایت می‌خواهد ایران را با ایران باستانی پیوند دهد؟ در جهان هدایت ارزش‌هایی وجود دارند که مسخ‌شده‌اند و حتی از کالبدی به کالبد دیگر رفته‌اند (نوعی تناسخ متاثر از فلسفه هندی) آدمی در این جهان چیزی و یا ذره‌ای مسخ‌شده از تقدیر و یا به تعبیر خیام چرخ‌گردون است در حالی که در جهان کامو انسان به واسطه طغیان خود را خوشبخت و واجد قدرتی مضاعف می‌بیند که به‌رغم ناامیدی سرود زندگی سر می‌دهد. پی‌نوشت‌ها: 1، 3، 6- بوف‌کور، صادق هدایت 2- واقعیت اجتماعی و داستان 4- بیگانه، کامو، لیلی گلستان، ص 171 5- افسانه سیزیف، کامو، علی صدوقی، محمدعلی سپانلو ص 199

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.