|

راجع به نجیب محفوظ

وفادار به ادبیات

حسین فراستخواه

95سال زندگی کرد و در طول 70 سال نویسندگی 34رمان، 350 داستان، چندین فیلمنامه و پنج نمایشنامه از او چاپ شد. با یک حساب سرانگشتی، یعنی هر سال تقریبا شش اثر. هر دوماه، یک کار. منهای کارهایی که ارزانی سطل زباله شدند و البته مقالات منتشرشده در مطبوعات. ولله اگر کارکردن این باشد، تکلیف بسیاری از آنها که هوس نویسندگی در سر می‌پزند، معلوم و روشن می‌شود. اینجاست که می‌گویند «حساب کار» دستم آمد! تحصیلاتش از رفتن به کتاب (بر وزن قطاب) آغاز شد. کتاب همان مکتب است که سعدی گوید: «معلم کتابی را دیدم در دیار مغرب، ترش‌روی.» در آنجا تعالیم مذهبی گرفت و با مبادی ادبیات آشنا شد. در یکی از کتاب‌هایش هم روایت مختصری از آنجا تعریف می‌کند، هرچند بیش از آنکه روایتش درباره نظام آموزشی و این قبیل امورات باشد، خوش دارد با ماجرای مجذوبیت شیفته‌وار و پرشور و خروش خود با یکی از دختران آن محله ور برود، هم اینکه به یاد بیاورد چگونه در آن روزها گرفتار لذت بی‌بدیل‌خواندن شد و هرگز از بند آن رهایی نجست. در نوجوانی با کارهای مصطفی منفلوطی- که شیوه نثرش بر نسلی از مصریان درس‌خوانده در دهه‌های نخستین قرن بیستم تاثیر گذاشت- آشنا شد. منفلوطی شاعر و نویسنده مشهوری بود که با شیخ محمد عبده هم رفاقت نزدیکی داشت و در آن زمان بیشتر مقالاتش در مجله «الموید» چاپ می‌شد. بعد از منفلوطی، کم‌کم روی آورد به خواندن متجددین و نوآوران؛ طه حسین، عباس محمود العقاد، سلامه موسی، محمد حسین هیکل (با آن حسنین هیکل فرق دارد)، محمود تیمور، توفیق حکیم و یحیی حقی. اینها از جمله نویسندگانی بودند که نجیب محفوظ در آن دوره کارهاشان را می‌خواند و به واسطه آنها به تدریج از تفکر سنتی فاصله می‌گرفت. با مطالعه اینها توجه او به ادبیات جهان جلب شد؛ نگاهی تازه به ادبیات عرب پیدا کرد و نیز با الگوهای گوناگون داستان کوتاه، رمان و درام‌نویسی آشنا شد. خودش می‌گوید کتاب معروف طه حسین «فی‌الشعرالجاهلی»، که درباره شعر پیش از اسلام است، بیشترین تاثیر را در تحول فکری او داشت. این کتاب از نظر محفوظ، انقلابی فکری بود که عقلانیت را به صدر می‌نشاند و سنت‌گرایی را به آستانه می‌راند. همین‌طور بینش عرفی و سوسیالیستی سلامه موسی هم تقریبا بر همه آثار محفوظ سایه افکنده است. عباس محمود العقاد، که در آن زمان رساله‌هایش درباره علم‌الجمال و دیگر موضوعات فلسفی بر سر زبان‌ها بود، محفوظ را هل داد به مسیر فلسفه خواندن و نجیب دانشگاه را با فلسفه شروع کرد. مسایل فلسفی برایش جذاب بود و با فلسفه خواندن گمان می‌کرد، بتواند به پاسخ‌های درست مساله‌هایی که درگیرش می‌کرد برسد و بتواند گره از معمای هستی و اسرار سرنوشت بشر بگشاید. پس به دانشگاه سلطان فواد (قاهره کنونی) رفت و از 1930 تا 1934 دانشجوی فلسفه آنجا بود. در همان حین به خواندن ادبیات کلاسیک عرب التفاتی جدی نشان داد. «البیان و التبیین» جاحظ، «الأمالی» قالی، «العقد الفرید» ابن عبد ربه و «الکامل» مبرد، از جمله اصلی‌ترین آثاری بود که خواند و تاثیر این مطالعات در داستان‌ها و رمان‌های اولیه او به خوبی پیداست. بزرگ‌تر که شد، ذائقه‌اش به شعر کلاسیک و آثار معری، متنبی و ابن رومی کشیده شد. در مصاحبه‌ای که همین سال‌های آخر داشت، از حافظ و تاگور هم به‌عنوان دو شاعر محبوب خود یاد کرده بود. نظریه علم‌الجمال (زیبایی‌شناسی) و تصوف در اسلام هم از موضوعاتی بودند که بعد از دوران تحصیل فلسفه روی آنها کارهایی کرد و مقالاتی درباره‌شان نوشت. از میان متفکران غربی که در جهان‌بینی محفوظ موثر بودند، برگسون را به هیچ‌وجه نمی‌توان نادیده گرفت. درونمایه بسیاری از آثار او که دوگانه ماده و روح در آنها شناور است و نویسنده می‌خواهد از بندهای اولی برای رهاسازی دومی خلاص شود، نمونه‌ای از تاثیر اندیشه‌های برگسون است (مثل آنچه در همین رمان «راه» میان دو شیفته رخ می‌دهد). همچنین آن ساحت دوگانه اخلاقی در اندیشه برگسون، که یکی بر پایه تفکر و دیگری بر مبنای شهود قرار گرفته، مورد توجه محفوظ بوده. به‌ویژه آن شق دوم؛ که نمودش نه فقط در آفرینش هنری و فلسفه، بلکه در تجربه‌های عارفانه قدیسان دیده می‌شود. این تجربه عارفانه یکی از آن چیزهای کلیدی در رمان‌هایی مثل «کوچه مدق»، «دزد و سگ‌ها»، «گدا» و «شب‌های‌هزار و یک‌شب» است. به هر حال، محفوظ فوق‌لیسانس فلسفه را ناتمام گذاشت و به سوی دلدار ابدی خود یعنی ادبیات شتافت و تا پایان عمر به آن وفادار ماند. زندگی او پس از این می‌بایست به نحو تمام مصروف ادبیات می‌شد. جایی از او درباره نویسندگانی که بر او تاثیر گذاشته‌اند پرسیدند و او در جواب گفت نویسندگانی که روی او تاثیر داشته‌اند، نویسندگانی بودند که او دوستشان می‌داشت؛ خیلی بی‌تکلف!- تولستوی و داستایفسکی، چخوف و موپاسان، پروست و کافکا را نام می‌برد. آنجا که به جویس می‌رسد می‌گوید جویس نویسنده‌ای بود که باید خوانده می‌شد. «اولیس» رمان معرکه‌ای‌ست که جریان‌ساز بود. در تئاتر شکسپیر را کسی که «بیش از همه تکانم داد» توصیف می‌کند. در ادبیات آمریکا «موبی‌دیک» ملویل را در زمره برجسته‌ترین آثار می‌نشاند. از همینگوی تنها «پیرمرد و دریا» را می‌پسندد. از فاکنر خوشش نمی‌آید چون به نظرش «زیادی پیچیده» است. در شعر هم که از شکسپیر، تاگور و حافظ شیرازی به‌عنوان «نزدیک‌ترین شعر به روح و روان من» یاد می‌کند. به‌طور کلی درباره رمان‌های نجیب محفوظ می‌توان گفت که تاریخ، سیاست، جدال میان گذشته و آینده، زمان و انسان و جست‌وجوی نوعی آرمانشهر، مساله‌های اصلی کارهای او هستند. تا جایی که به تاریخ مربوط می‌شود، او از روایت تاریخی به نوعی بازاندیشی در تاریخ عبور می‌کند. اگر شخصیت‌های رمان‌های اولیه او سیاه و سفیدند و همگی یا خیر مطلق یا شر محض‌اند، به تدریج در رمان‌های بعدی شخصیت‌های او صاحب سایه‌های خاکستری می‌شوند. رشید العنانی کتابی دارد با نام «نجیب محفوظ؛ در جست‌وجوی معنا» و در این کتاب سوانح ایام محفوظ و سیر فکری او را با مروری دقیق در اغلب آثارش گزارش کرده است. من در آن کتاب چیزهای بسیار خواندنی و به‌دردبخوری پیدا کردم که متاسفانه ذکر همه آنها در قالب این یادداشت کوتاه نمی‌گنجید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.