|

گفت‌و‌گو با «ارنستو لاکلائو» درباره آرا و آثارش

«پست‌مدرن» نیستم

ترجمه: رحمان بوذری

ارنستو لاکلائو یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان سیاسی قرن20 در این مصاحبه که مجله یونانی اینتلکتوم با او انجام داده درباره پروژه نظری خویش صحبت می‌کند و دیدگاهش را نسبت به وقایع و جنبش‌های اروپا توضیح می‌دهد. او در می 2008 به یونان رفت تا در مدرسه علوم سیاسی در دانشگاه ارسطو تسالونیکی سخنرانی کند و همین بهانه‌ای شد تا این نشریه گفت‌و‌گویی را با او ترتیب دهد. لاکلائو در این مصاحبه درباره ابداعات نظری‌اش توضیح می‌دهد که تحت‌تاثیر گرامشی، آلتوسر، سوسور، لاکان، فوکو و با بازنگری و بسط ایده‌های آنها شامل مفاهیمی همچون دموکراسی رادیکال، مفصل‌بندی، هویت و رقابت می‌شود. در کنار آن همچنین درباره موضوعات معاصری همچون بحران اقتصادی اخیر، ظهور احزاب سیاسی دست‌راستی در اروپا و پست‌مدرنیسم در سیاست صحبت می‌کند. . شما در یکی از مشهورترین کتاب‌هایتان «هژمونی و استراتژی سوسیالیستی» که به همراه شانتال موفه نوشته‌اید، تلاش کرده‌اید هم نظریه مارکسیستی و هم تفکر لیبرال‌دموکراتیک را واسازی کنید تا هر دو را به‌گونه‌ای از نو تفسیر کنید که بتوانند به فهم جامع‌تری از سیاست معاصر یاری رسانند. اهمیت مفهوم هویت برای درک واقعیت مدرن در چیست؟ خب، به‌گمانم مفهوم هویت را می‌توان از زوایای گوناگون تحلیل کرد. یک راه این است که هویت را با خاص‌بودن یا خود را جدادیدن یکی بگیرد. واضح است که در اینگونه یکی‌انگاشتن دو مقوله مجزای جزییت (خاص‌بودن) و هویت دشواری‌های چندی وجود دارد. ولی از طرف دیگر، محاسنی هم در اینگونه یکی‌انگاشتن هست، زیرا مسلم است که مساله اصلی در سیاست مساله مفصل‌بندی عام است و مفصل‌بندی عام باید بر نوعی مقوله هویت تکیه کند. پس مساله هویت در جهان امروز به این شیوه ظاهر می‌شود. این مساله می‌تواند با گستره متنوعی از ‌پس‌زمینه‌های فکری ارتباط یابد ولی به‌گمانم نکته اساسی این است که در حال حاضر هیچ شکل واضحی از کلیت نمی‌تواند جایگزین مفهوم هویت شود. در کتاب اول‌تان «سیاست و ایدئولوژی در نظریه مارکسیستی» در سال 1977 درباره پدیده پوپولیسم بحث کردید. در سال 2005 شما کتاب «درباره عقل پوپولیستی» را منتشر کردید که باز هم بر پوپولیسم متمرکز بود. به‌نظر می‌رسد پوپولیسم در کانون علایق شماست. پوپولیسم در قیاس با دیگر مفصل‌بندی‌ها مفصل‌بندی جامع‌تری است زیرا از طرفی، «مردم» گره‌گاه آن را شکل می‌دهند و از طرف دیگر در تقابل با هر چیز ضدپوپولیستی قرار می‌گیرد. در مورد کشوری که حزبی پوپولیستی بر آن حکومت می‌کند چه می‌توان درباره هویت سیاسی مردم گفت؟ سوژگی مردمی چگونه شکل گرفته؟ آیا می‌توان در خصوص پوپولیسم وجود بالفعل (دوفاکتو) یک خط‌فاصل را زیر سوال برد که دو زنجیره هم‌ارز و متخاصم را از هم جدا می‌کند؟ به‌نظرم باید از یک تمایز سنتی صحبت کنیم: تمایز میان پوپولوس (اجتماع) و پلبز (عوام‌الناس). پوپولوس کلیت اجتماع است. پلبز کسانی‌اند که در قعر هرم جامعه به‌سر می‌برند. یکی از ویژگی‌های بسیج عوام این است که آنها از سویی یک ناتمامیت مشخص درون اجتماع‌اند و از سوی دیگر می‌کوشند کلیت اجتماع را عرضه کنند. پس این تمایز نکته محوری این تحلیل‌هاست. از طرفی، مردم کلیت اجتماع است. از طرف دیگر، مردم کسانی‌اند که در انتهای هرم جامعه قرار دارند و کلیت شهر را زیر سوال می‌برند. خصلت ویژه پوپولیسم این است که شما همواره یک عوام‌الناس دارید، آنها که در قعر هرم جامعه هستند، ولی با این‌حال خود را در مقام تجسم کلیت اجتماع عرضه می‌کنند. در یونان، جناح سوسیالیستی عرصه سیاسی در دهه 80 تحت رهبری آندره‌آس پاپاندرو نوعی خط‌مشی پوپولیستی در پیش گرفت تا اکثریت مردم یونان را جذب کند. ولی همین حزب، 20‌سال بعد، تحت رهبری کوستاس سیمیتیس خط‌مشی نهادگرایی اتخاذ کرد. چگونه می‌توان از نظر علمی این چرخش عقاید را در شکاف‌ها و اختلاف‌های یک حزب سیاسی واحد توضیح داد؟ نمی‌دانم چطور به سوال‌تان درباره این مورد خاص از یونان جواب دهم ولی می‌توانم به موضوع عامی که شما پیش کشیدید پاسخ دهم. پوپولیسم چیزی است که از منظر یک رهبری سنتی، برای مدتی به‌عنوان روش تسخیر قدرت کار می‌کند. ولی از طرف دیگر، نمی‌توان یک پوپولیسم دایمی داشت که همیشه خدا بر مبنای تقابل شکل بگیرد. بالاخره یک‌جا شما مجبور می‌شوید به سمت یک خط‌مشی نهادینه‌تر حرکت کنید. برای مثال در آرژانتین، در ابتدای روند پرونیسم، با سیمای دسکامیسادوس یا «بی‌جامگان» روبه‌رو بودیم؛ «سن‌کولوت»های آرژانتینی. در آن مقطع آنها مظهر مقابله تمام‌عیار با دار‌و‌دسته حاکم بودند. اما بعدها در تاریخ پرونیسم شاهد گذار از این مرحله به آنچه اجتماع سازمان‌یافته نامیده می‌شود، بودیم؛ آن‌هم در مقطعی که پوپولیسم باید به اشکالی از نهادینه‌شدن دست می‌یافت. پس به‌نظرم نباید پوپولیسم را در تقابل با نهادگرایی قرار داد، آن‌هم به‌عنوان دو منطقی که کاملا با یکدیگر در تضادند. این‌دو مظهر لحظه‌ها یا مقاطع متفاوتی در یک فرآیند سیاسی هستند. پس می‌بینید هیچ‌وقت نمی‌شود آندره‌آس بدون سیمیتیس داشت. هر دو به یکدیگر نیاز دارند. به یک معنی، ساختار یک حزب واحد می‌تواند در این دو جنبه بازتاب یابد. شما یک‌جورهایی پوپولیسم را با دموکراسی رادیکال یکی گرفتید. تا چه حد این‌دو با یکدیگر مطابقت دارند؟ فکر می‌کنم کاملا مطابقت دارند زیرا منظور من از دموکراسی رادیکال نه یک نظام سیاسی بلکه گسترش زنجیره هم‌ارزی است فراتر از مرزهایی که یک نظام سیاسی مشخص تعریف کرده. پس شما می‌توانید دموکراسی را به این معنا از طریق هم‌ارزی‌ها رادیکال کنید ولی این درست همان ساختن یک هویت مردمی است زیرا هویت مردمی از طریق زنجیره هم‌ارزی ساخته می‌شود. قرائتی از این حرف هست که کاملا غلط است، مثلا قرائت ژیژک که می‌گوید «خب، من با پوپولیسم موافقم ولی با دموکراسی رادیکال نه». این حرف یعنی او اصلا نفهمیده مفهوم دموکراسی رادیکال چه چیزهایی را دربر می‌گیرد، چون صرفا فکر می‌کند دموکراسی رادیکال نوعی لیبرال دموکراسی دست‌چپی نهادگرایانه است. ولی اشکال خیلی بیشتری از دموکراسی رادیکال هست که ارتباطی به مفهوم لیبرال آن ندارد. مفهوم «تخاصم» (آنتاگونیسم) که در زمینه «دموکراسی رادیکال» می‌گنجد مفهومی کلیدی است. ممکن است معنای تخاصم را با ذکر مثالی توضیح دهید؟ بله. من مثال سیسیل را می‌آورم؛ قضیه زمیندارانی که می‌کوشیدند دهقانان را از زمین بیرون رانند و دهقان‌هایی که در برابر این کار مقاومت می‌کردند. استدلال پایه‌ای در اینجا این است که در مقابله‌هایی از این دست ارتباط عینی بین دو قطب وجود ندارد. این دو قطب بیانگر فرآیند عمیق‌تری نیست که هر دو را در بر بگیرد ولی برخورد چیزی است که از منظر عینی چاره‌ای جز آن نداریم. می‌توان به بسیاری از تخاصم‌ها درست به همین شکل فکر کرد. اکنون شکل‌هایی از رابطه میان نیروهای معارض هست که در آنها فضایی برای فرآیند عمل بازنمایی باز می‌شود و چیزی ژرف‌تر از تخاصم بین دو نیروی مخالف است. ولی وضعیت‌های دیگری هم هست که در آنها تخاصم بر نوعی اصلاح فرآیند عینی بازنمایی غلبه دارد. استدلال شما این است که «تخاصم» رکن مقوم و برسازنده جامعه انسانی است. به چه روشی «تخاصم» را از طریق مفهوم حد امر اجتماعی نظریه‌پردازی می‌کنید؟ بگذارید قدم به قدم جلو رویم. چرا تخاصم حد فرآیند برساختن عینیت محسوب می‌شود؟ برای مثال، اگر با دهقان و زمیندار روبه‌رو باشید، از منظر زمیندار گفتار دهقان کاملا غیرعقلانی است. از منظر دهقان هم گفتار زمیندار همان‌قدر غیرعقلانی است. پس هیچ قدر مشترکی بین این دو گفتار نیست. بنابراین لحظه برخورد به معنایی استعلایی برسازنده است. حال سوال این است: آیا امکانی برای یک گفتار عینی وجود دارد؟ تنها در صورتی گفتار عینی موجود است که گفتار شخص سومی در کار باشد که بگوید «خب، نظر دهقانان و زمینداران به هم بی‌ربط است زیرا آنچه در جریان است چیزی است که دو نیروی مخالف نمی‌توانند به آن آگاهی داشته باشند. فرآیندی عینی، یعنی دقیقا آنچه هگل روح مطلق می‌نامد. پس در این مورد اگر روح مطلق، یا همان گفتار شخص سوم، در کار باشد آنگاه می‌توان تخاصم را در ذیل عینیتی ژرف‌تر جا داد. ولی در نتیجه این فرآیند، شکل آگاهی دهقانان در تخاصم اجتماعی موضوعیتی ندارد، زیرا هر یک از طرفین تخاصم طرف مقابل را شر می‌انگارد. اما از منظر ادوار تاریخی، سازوکار عمیق‌تری وجود دارد که نحوه عمل این فرآیند را توضیح می‌دهد. بنابراین کل قضیه به این ‌قرار است: اگر این شخص سوم در کار باشد، گفتار سومی که همان روح مطلق است، در این‌صورت تاریخ را می‌توان به عینیت ژرف‌تری فروکاست. اگر این شخص سوم در کار نباشد برخوردهایی که تاریخ را برمی‌سازند در وهله اول نقش برسازنده دارند. مساله شر در چارچوب الاهیات مطرح می‌شود: اگر خدا قادر مطلق باشد آنگاه تاریخ معقولی خواهیم داشت که همه‌چیز را توضیح می‌دهد و «اراده خدا» می‌داند. اما در آن‌صورت از آنجا که در جهان شر وجود دارد، خدا نمی‌تواند همزمان خیر مطلق باشد. از سوی دیگر، اگر خدا مسوول وجود شر در دنیا نباشد آنگاه او می‌تواند خیر مطلق باشد اما دیگر قادر مطلق نیست. پس وقتی پای عینیت به‌میان می‌آید از دو حال خارج نیست: یا شر هست یا نیست. شیوه حل این مسایل در الاهیات عبارت است از گفتن اینکه: شر وجود ندارد [یا به تعبیر فلسفه اسلامی شر عدمی است- م] بلکه صرفا یکی از شیوه‌هایی است که خدا با آن در فرآیندی معین کمال ذات خود را متجلی می‌کند. از نظر هگل و مارکس این مساله مقدمه ورود عقل به بحث است. به‌گمانم مشکل اینجا نهفته است. در سال‌های اخیر بیشتر کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه به‌واسطه پیامدهای رکود اقتصادی بی‌آبرو شدند. آیا معتقدید این پدیده می‌تواند به کنش انقلابی بینجامد؟ به عبارت دیگر، آیا رکود اقتصاد جهانی می‌تواند آگاهی انقلابی مردم را برانگیزد؟ اگر چنین چشم‌اندازی اتوپیایی به‌نظر می‌رسد، چه چیزی می‌تواند مردم را برانگیزد تا به نوعی آگاهی انقلابی دست یابند؟ آگاهی انقلابی در وهله اول اراده شورش علیه کل نظام موجود است. آگاهی انقلابی چیزی نیست که در ذات آگاهی هر ملتی موجود باشد. زمانی می‌رسد که مردم می‌بینند دیگر نمی‌توانند وضعیت موجود را تحمل کنند و علیه آن قیام می‌کنند. اما این قیام هرگز نتیجه یک علت موجبه واحد نیست و همواره نتیجه موجبیت بدیع بسیاری از نیروهاست. مثلا تحلیل آلتوسری از انقلاب روسیه این است که این انقلاب نتیجه بسیاری چیزها بود و ناگهان همه این نیروها حول چند شعار پایه‌ای متمرکز و برجسته شد: زمین و صلح. این یعنی یک آگاهی انقلابی همواره انباشت احتمالی چیزهاست، نه چیزی که از همان ابتدای فرآیند پیکار، به‌شیوه‌ای کم‌و‌بیش الاهیاتی، در ذات آن وجود داشته باشد. در ضمن شکل‌های مختلفی از آگاهی انقلابی داریم. ما یک آگاهی انقلابی داریم که نسبتی با فروپاشی کامل یا ضرورت تغییر ریشه‌ای دارد. الگوی دموکراسی رادیکال معتقد به شکلی از دموکراسی است که جنبه‌های بیشتری از حیات اجتماعی را در برگیرد و مستلزم تلاش برای برساختن و افزایش هویت‌هایی جدید است. با این حساب ممکن است کسی فرض کند که شما وجود شکلی از نابرابری ساختاری را در دموکراسی می‌پذیرید. ولی مع‌الوصف نظریه‌ای را درباره عدالت بسط نمی‌دهید. ممکن است توضیح دهید چرا این بحث در کارهای شما غایب است. مفهوم عدالت مفهوم سنخ‌نمای یک دال تهی است زیرا این بحث که عدالت در جامعه چه هست یا چه نیست برای همیشه باز است. پس اگر شما مفهوم عدالت را داشته باشید، عدالت چیزی است که هیچ محتوای واضحی ندارد. ولی برای پیونددادن محتوا به شرایط جزیی مشخصی، مثلا می‌توانید مناقشه‌ای را تصور کنید بین یک فاشیست و یک سوسیالیست درباره اینکه یک جامعه عادلانه چگونه جامعه‌ای است. آنها درباره بسیاری از محتواهای ممکن بحث خواهند کرد ولی چیزی که از آن بحث نمی‌کنند این است که آیا عدالت عادلانه است یا نه، زیرا این بحث باید به‌عنوان خود محدوده استدلال پذیرفته شود. ولی برای اینکه عدالت از لحاظ معناشناختی چنین نقشی را ایفا کند نباید هیچ محتوای خاصی داشته باشد و تکلیف محتوای آن را باید در فرآیند گفت‌و‌گو مشخص کرد. پس شما فکر می‌کنید عدالت امری حادث و ممکن است؟ محتوای عدالت حادث است ولی مقوله عدالت باید از همان ابتدا موجود باشد. شما واژگان جدیدی را ابداع کرده‌اید: مفصل‌بندی، گره‌گاه، عناصر و... . چه چیز باعث شد این رهیافت لفظی را دنبال کنید؟ آیا معتقدید این قضیه اساسا به موفقیت کار شما کمک کرده؟ به نظرم، ما واژگان جدیدی از سیاست ارایه کردیم که ناشی از رادیکال‌کردن سلسله‌ای از ابداعات واژگانی دیگری است که عمدتا از سنت گرامشی می‌آید. مثلا استراتژی فکری من نقطه مقابل اسلاوی ژیژک بوده. ژیژک مقوله نظری واحدی برای تحلیل سیاسی عرضه نمی‌کند. او صرفا مقوله‌های لاکانی را می‌گیرد و بسط می‌دهد. ما با گسترش‌دادن واژگان دستور زبان گرامشی آشکارا سلسله‌ای از مقوله‌های جدید را وارد تحلیل سیاسی کردیم. احتمالا تاثیر این ابداع واژگان ریشه علاقه و جذب مردم به تحلیل ماست. بسیاری معتقدند تفکر شما به چارچوب پست‌مدرن تعلق دارد. آیا این ویژگی را می‌پذیرید؟ آیا خود را متفکری پست‌مدرن می‌دانید؟ بستگی دارد مقوله پست‌مدرن را چگونه تعریف کنید. نوعی پست‌مدرنیته مشخص وجود دارد که می‌توان به بودریار نسبت داد و من به‌هیچ‌وجه خود را جزو آن نمی‌بینم. از طرف دیگر، برخی پست‌مدرنیته را نه انکار صرف مدرنیته بلکه کاهش آمال معرفت‌شناختی پروژه مدرن می‌دانند. بله، در اصل می‌توانید ما را پست‌مدرن خطاب کنید. ولی این تمایزی که می‌کوشم مشخص کنم به نظرم برای درک مساله حیاتی است. ما کل پروژه مدرنیته را رد نمی‌کنیم بلکه بر این باوریم که پروژه مدرنیته باید کمتر از چیزی باشد که تدوین‌کنندگان اصلی طرح «روشنگری» فکر می‌کردند هست. ممکن است بگویند چرخش به سمت تحلیل گفتار کاری پست‌مدرن است. ولی منظور از پست‌مدرن چیست؟ اگر منظور رد مدرنیته باشد من با آن مخالفم. اگر منظور نقصان آمال پروژه مدرن بر مبنای حدوث باشد با چنین چیزی موافقم. مایلم نظرات‌تان را درباره موضوع دیگری بدانم. نظرتان درباره ظهور تدریجی احزاب دست‌راستی افراطی در اروپا چیست؟ خب، این ظهور سر آخر نتیجه این واقعیت است که مردم در اروپای غربی احساس می‌کنند بدیل سیاسی دیگری ندارند. سابق بر این یک راست بود و یک چپ که کاملا با هم فرق داشتند و مثلا فرآیند رای‌دادن وجود داشت که در فرانسه به سبد حزب کمونیست می‌ریخت، زیرا رای به این حزب نمایانگر اعتراض علیه وضع موجود امور بود. امروزه احساس مردم این است که بین چپ و راست سنتی تفاوت بسیار اندک و حداقلی است. ما یک تکنوکراسی قدَرقدرت داریم که پاسخ‌های جدیدی عرضه می‌کند؛ پاسخ‌هایی که یک‌ذره سوسیال‌دموکرات است و یک ذره محافظه‌کار ولی این پاسخ‌ها هیچ‌یک تفاوت واقعی چندانی با هم ندارند. پس وقتی مردم مبارزه نکنند تا از چپ نظامی بدیل بیرون بیایند، بدیل‌های روشن و واضح در حال حاضر همه متعلق به راستند. مثلا خیلی از آنها که به‌طور سنتی به حزب کمونیست فرانسه رای می‌دادند امروزه به لوپن رای می‌دهند. چون که او نمایانگر بدیل رادیکال در برابر نظام موجود است. پس به نظرم نظام‌های سیاسی در اروپای غربی به دردسر افتاده‌اند و در بحران به‌سر می‌برند. بحران هم چیزی نیست جز اینکه مردم در انتخابات‌ها احساس نمی‌کنند بدیل‌های واقعی در کار است. هرازگاهی رای مردم معنادار است، مثل همه‌پرسی هلند که رای اعتراضی مردم به نظام موجود امور بود، ولی تا وقتی چپ شروع نکند به ارایه یک نظام واقعی جایگزین، یحتمل همه رای‌های اعتراضی به سبد راست و پوپولیسم دست‌راستی ریخته می‌شود. چون مصاحبه شما با دو روزنامه‌نگار زن بود، خیلی دوست داریم سوالی کم‌وبیش شخصی بپرسیم. فکر می‌کنید چقدر در کار یک دانشمند تاثیر دارد که در کنار خود نظریه‌پرداز بزرگی همچون شانتال موفه را- نه به‌عنوان یک دوست بلکه به‌عنوان همراه زندگی‌اش- داشته باشد؟ خب، من که با شانتال موفه خیلی راحتم (می‌خندد)، ما سال‌های سال با یکدیگر همکاری فکری و زندگی کردیم. اگر بخواهم راجع به تفکیک جنسیتی حرف بزنیم، فکر نمی‌کنم زن و مردبودن ما چندان دخلی به این بحث داشته باشد. ولی در دیگر شکل‌های زندگی مشترک می‌توانم تصور کنم که تفکیک جنسیتی نقش ایفا می‌کند. چگونگی غلبه بر نقش‌های جنسیتی و نفی آنها موضوع پیچیده‌ای است که در هر رابطه‌ای مخصوص به‌خود است و نمی‌توان قاعده‌ای کلی صادر کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.