|

نوگرایی در دوران قاجار

دوره قاجار از دیدگاه بیشتر پژوهشگران، عصر ورود ایران به دوران جدید و پدیده‌های نوظهور آن مانند استعمار و مدرنیته است که جامعه ایرانی را دستخوش تحولات جدی کرد. در روایت رسمی مورخان، قاجاریان سلسله‌ای ناتوان و شاهانی نالایق تصویر شده‌اند که بخش‌های وسیعی از کشور را از دست داده‌اند و در طول زمامداری‌شان سراسر ایران، عرصه تاخت‌وتاز و طمع‌ورزی بیگانگان شد. آنچه در این تلقی مغفول مانده، حیات مردم ایران است که باوجود تمامی رخدادهای نیک و بد و دگرگونی‌های عصر جدید، فارغ از آمدوشد سلسله‌ها تداوم می‌یابد. جامعه ایران در دوره قاجاریه باوجود تمدن و فرهنگ کهنسال و دیرین خود، تقریبا یک جامعه قرون وسطایی با تعصبات ملی و مذهبی شدید بر روح و فکر اکثریت قریب به اتفاق این جامعه بود. مردم سخت پایبند آداب و سنت و رسوم ملی و شعائر مذهبی خود بوده و از هرگونه نفوذ و تاثیر شیوه جدید زندگی و تمدن غرب برکنار مانده بودند. رضا دهقانی نویسنده کتاب «تاریخ مردم ایران در دوره قاجار» در پیشگفتار خود بر کتاب، مروری اجمالی بر «تاریخ‌نگاری مردمی» و اشاره به نام‌هایی همچون احمد کسروی و عبدالحسین زرین‌کوب می‌کند. در ادامه با تکیه بر چنین رویکردی محتوای کتاب را اینچنین توضیح می‌دهد: «در فصل اول به تاریخ سیاسی-دودمانی سلسله قاجار پرداخته شده ‌است: از قدرت‌گیری آغامحمدخان تا انقراض سلسله قاجار. در طی این فصل از مباحثی چون جنگ‌های ایران و روس، انعقاد عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای میان ایران و روسیه، روابط ایران و انگلیس، ایران عصر ناصری و همچنین از قائم‌مقام‌فراهانی و امیرکبیر به‌عنوان دو صدراعظم شاخص عصر قاجار سخن رفته است. فصل دوم به ساختار اقتصادی اجتماعی ایران عصر قاجار اختصاص دارد. در این فصل بخش‌های سه‌گانه شهری، روستایی و عشایری مورد بررسی قرار گرفته است، ‌در بخش شهری مقولاتی چون تجار، اصناف، ‌کارگران، ‌طبقات حاشیه‌ای مورد مداقه قرار گرفته‌اند. در فصل سوم از تشکیلات و سازمان اداری سخن رفته است و نظام دیوان‌سالاری قاجار مورد بررسی قرار گرفته که در خلال مباحث، از وزارتخانه‌های مالیه، ‌عدلیه، تجارت و فلاحت، وزارت خارجه، نظمیه، بلدیه و... سخن به میان آمده است. فصل چهارم به اوضاع فکری، فرهنگی و سیر نوگرایی در عصر قاجار اختصاص دارد. در این فصل، جریان روشنفکری و آرای روشنفکران شاخص این دوره مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته و در ادامه به تفصیل از جنبش تنباکو و نهضت مشروطه سخن به میان آمده است. فصل پنجم به هنر و صنعت اختصاص دارد که به تفکیک و تفصیل شرح هنرهای عصر قاجاری مانند تعزیه، ‌پرده‌خوانی، سیاه‌بازی، ‌ادبیات، موسیقی، ‌نقاشی، ‌معماری و در مرحله آخر صنعت آمده است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.