|

جستاری در آرایش نیروهای سیاسی

سعید شریعتی . فعال سیاسی

وقتی سخن از آرایش نیروهای سیاسی می‌شود، دو رهیافت مجزا را می‌توان به این موضوع داشت؛ اول بررسی هویتی نیروهای کنشگر و جریان‌های اثرگذار سیاسی و مرزبندی‌های آنان با یکدیگر و نیز مبانی نظری- تاریخی شکل‌گیری هر یک از جریان‌های موجود از منظر جامعه‌شناسی سیاسی. دوم ارزیابی صف‌بندی‌ها و موضع‌گیری‌های جریان‌های سیاسی در شرایط خاص و حول‌وحوش پدیده‌ها و رخدادهای سیاسی. از زمانی که جامعه ایران با مفاهیم و پدیدارهای سیاست مدرن عملا مواجه و درگیر شده است تاکنون، کماکان مساله محوری همان چگونگی و نحوه چارچوب‌مند و پاسخگوکردن نهادهای رسمی است. مواجهه جامعه ایران با مطالبات بنیادی سیاست مدرن در زمانی رخ داد که قدرت به‌طور متمرکز و مطلق و پدرسالارانه در اختیار خاندانی از ایل قاجار بود و در این رویارویی که یک سوی آن روشنفکران و روحانیون و بازاریان تحول‌خواه و سوی دیگر آن عوامل دستگاه مظفرالدین‌شاه قاجار بود در پی قیامی ملی سلسله حاکم تن به مطالبات مشروطه‌خواهان داد و عملا بنیاد سلطنت مشروطه نهاده شد و دوران سلطنت مطلقه به پایان رسید. با این وجود از همان ابتدای قیام مشروطه و تاکنون کماکان سه «ابرگفتمان سیاسی» به رفتارها و کنش‌های فعالان و جریان‌های سیاسی ایران، رنگ هویتی پاشیده است؛ جمهوری‌گرایی، مشروطه‌گرایی و تمامیت‌گرایی. این سه ابرگفتمان سیاسی هنوز پس از گذشت نزدیک به 150 سال از تکوین اندیشه قیام مشروطه پابرجاست و تحولات خرد و کلان در عرصه سیاسی، شورش‌ها، نهضت‌ها و حتی انقلاب‌های سیاسی نیز نتوانسته است این آرایش گفتمانی را چندان متحول کند و تنازع میان آنها را فیصله بخشد. امروز نیز همچنان این سه گفتمان است که به جریان‌های سیاسی هویت و نیز نقشه راه می‌دهد. طبیعی است که نیروهای سیاسی در برقراری نسبت با این سه ابرگفتمان روی یک «اسپکتروم» و «طیف‌نما» قرار می‌گیرند و عملکرد آنها در ذیل هر یک از این گفتمان‌ها با شدت و ضعف یا دوری و نزدیکی مواضع به جوهر گفتمانی هریک، سنجیده می‌شوند. بر این اساس تغییر عناوین یا نامگذاری‌های جدید به هیچ عنوان نمی‌تواند الگوی تحلیلی نیروهای سیاسی ایران را تغییر دهد. حتی پدیده‌های نادر سیاسی یا خارق عادت نیز لزوما تغییری در این الگو نمی‌دهد. بر این مبنا در حال حاضر گفتمان «جمهوری‌گرایی» مشتمل بر نیروهایی است که یک سر آن خود را معتقد به تغییرات ساختاری - حتی با اتخاذ روش‌های تند و رادیکال- معرفی می‌کند و سر دیگر آن را معتقدان به تغییرات با روش‌های مسالمت‌آمیز و تدریجی تشکیل می‌دهد. اما «گفتمان مشروطه‌گرایی» مشتمل بر نیروهایی است که یک سر آن را اصلاح‌طلبان خواستار تغییرات درون ساختاری به سود افزایش عیار دموکراسی در مجموعه نظام و سر دیگر آن را محافظه‌کاران خواستار تحقق نوعی حاکمیت طبقاتی تشکیل می‌دهد. شاید به ظاهر درون هریک از این طیف‌ها تضادهای عمیق «تبیینی» و «روشی» مشاهده شود اما «غایت قصوای» تکاپوی سیاسی آنان چیزی خارج از آن سه ابرگفتمان پیش‌گفته نیست. اما در مقام ارزیابی صف‌بندی‌ها و موضع‌گیری‌های جریان‌های سیاسی در شرایط ویژه امروزی نیز می‌توان با عنوان آرایش نیروهای سیاسی سخن گفت. از این منظر باید یک تبیین مختصر از شرایط سیاسی حاضر داد. در واقع، شرایط سیاسی موجود ماحصل تجربه‌ای 16ساله در عرصه سیاسی ایران پس از دوم خرداد ۷۶ است. نسیم‌های اصلاح‌طلبانه‌ای که از سوی گفتمان مشروطه‌گرایی در نیمه دوم دهه 70 به عرصه سیاسی ایران وزیدن آغاز کرده بود، با مقاومت برخی نیروهای محدودنگر داخلی و معارضه جمهوری‌گرایان (در قالب پروژه‌های تحریم سیاسی) مواجه شد و در نهایت به «آنتاگونی شدید» و غیرقابل مهار در سال‌های انتهایی دهه 80 انجامید و اندکی پیش و پس از خرداد ۸۸ به اوج رسید. این مصاف موجب تعطیل‌شدن امر سیاست‌ورزی در ایران شد. اندکی پیش از یازدهمین دوره انتخابات ریاست‌جمهوری بنا به اقتضائاتی که بیان آن در حوصله این یادداشت کوتاه نیست گشایش مجدد فضا موجب شد تا ائتلاف مشروطه‌خواهان (اصلاح‌طلبان و محافظه‌کاران) با اتکا به ظرفیت‌های اجتماعی آزادشده در ماجراهای پس از خرداد ۸۸ بتوانند قدرت اجرایی و دولت را در اختیار بگیرند و توازن قوا را تا حدود زیادی دست‌خوش تغییر نمایند و این تحول سیاسی را «آغاز دوران اعتدال» بنامند. آنچه مسلم است «اعتدال» به معنای میانه‌روی، ناظر به روش‌هاست و سرعت و جغرافیای حرکت به سمت آرمان‌ها و اهداف را توضیح می‌دهد بنابراین باید توجه داشت که جریانی که در خرداد ۹۲ غالب شده، در تلاش است با تغییر الگوهای روشی و آنچه «تدبیر و امید» می‌نامد به گونه‌ای اهداف مشروطه‌خواهانه ائتلاف نیروهای اصلاح‌طلب و محافظه‌کار را دنبال کند که حداقل مقاومت را در نیروهای محدودنگر داخلی و جمهوری‌گرایان خارج از نظام برانگیزد. بر این مبنا، نیروهای اصلاح‌طلب مشروطه‌خواه لازم است تا اطلاع ثانوی آهنگ جدید حرکت خود را مبتنی بر تجارب گذشته با این الگوی عملی، همساز و همفاز نگاه‌ دارند. ماحصل این الگو، انزوای هرچه بیشتر تندروهای جریان خاص به‌عنوان موتور محرک مقاومت‌سیاسی در برابر گفتمان مشروطه‌خواهی است که تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد تا چه حد می‌توانند امر مشروطه‌خواهی را متوقف کرده یا به تعویق بیندازند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.