|

برای روز جهانی بناها و محوطه‌های تاریخی

«عودلاجان» از نگاه دوربین

سعید برآبادی

خاطره یک قرن پایتختی تهران را در کوچه‌پس‌کوچه‌های جنوب و شمالش می‌توان سراغ گرفت اما وقتی حرکت در مارپیچ کوچه‌ها مقارن می‌شود با یادآوری تصاویر فیلم‌های سیاه‌وسفید، گذرها بدل به لوکیشن‌هایی می‌شوند فراموش‌نشدنی و تهران پر است از این لوکیشن‌ها که اگرچه به تیر روزگار ضربه خورده و مجروح شده‌اند اما هنوز در گوشه و کنارشان می‌توان نشانه‌ای یافت از آنچه یادآور دیروز است. اگرچه رفتن به محله «عودلاجان» و «امامزاده یحیی» بهانه نمی‌خواهد اما مقارن‌شدن با روز جهانی بناها و محوطه‌های تاریخی شاید بهانه خوبی باشد برای گشت‌و‌گذار در یکی از قدیمی‌ترین محله‌های تهران که از قضا دوربین بسیاری از کارگردان‌های مشهور سینما، در آنها چرخیده. عودلاجان با ورودی مسقف خود یکی از خیابان‌های فرعی بازار است، آن طرف‌تر از ناصرخسرو تا حمام نواب و محله امامزاده یحیی مارپیچ‌وار می‌چرخد و می‌رود؛ محله‌ای که نقش و خاطره فیلم قیصر هنوز بر تارک آن هست و حمام نوابش یادآور سکانس پایانی فیلم. سال‌ها قبل قرار بود این راسته بدل به پاریس تهران شود. همان زمان هم کسبه رنگارنگ بازارش گفتند که عودلاجان را نمی‌شود یک‌شبه پاریس کرد. خانه‌های قدیمی و زهواردررفته‌اش حالا در کنار داربست مرمت‌کاران چهارسوق، آجربه‌آجر در حال ویرانی است اما امید به بازسازی آن هنوز در دل عده‌ای که یادگار آن‌روزها را در خاطر دارند، باقی مانده. مثلا احمد محیط‌طباطبایی، رییس ایکوم و یکی از چهره‌های برجسته میراث فرهنگی کشور که به «شرق» می‌گوید: «عودلاجان یکی از قدیمی‌ترین و اصلی‌ترین محورهای تاریخی تهران و از مناطق اعیان‌نشین تهران در دوره قاجار بوده؛ محله‌ای با باغات و خانه‌های باشکوه بسیار. خانه مدرس و باغ ملک‌الشعرا و کاخ گلستان و بنای مسعودیه در این منطقه جای گرفته‌اند.» اما امروز از ملک‌الشعرای این خیابان خبری نیست، چه اگر بود هم شاید وخامت اوضاع تهران و شکسته‌شدن حریم‌ها مانع از آن می‌شد که شعری در وصف آن «دیو سپید پای در بند» بگوید. قرار است عودلاجان مرکز گردشگری تهران ‌شود اما هم‌محله‌های آن می‌گویند این اتفاق هزارویک پیش‌نیاز خواهد داشت که اولینش جمع‌کردن دپوهای زباله و معتادانی است که هنوز در کوچه‌پس‌کوچه‌های محله می‌چرخند و شب‌های عودلاجان را به کابوس زنان و بچه‌ها بدل کرده‌اند. تلاش‌هایی هم اگر از سوی شهرداری و میراث فرهنگی و دیگر بخش‌ها شده در برابر آسیب‌های وارد شده به عودلاجان چیزی نیست. شاید این ویرانه، «قیصر»ی بخواهد که یک‌تنه پای ناموسش بایستد و دوباره کوچه‌پس‌کوچه‌های آن را به قرق معرفت درآورد. عزیز ساعتی یکی از آن عکاس‌هاست که به یمن حضورش در کنار بزرگانی چون علی حاتمی، بهرام بیضایی و مسعود کیمیایی خاطره نقش‌آفرینی مشهورترین آثار سینمایی ایران را در دل این کوچه‌پس‌کوچه‌ها به تصویر کشیده و ماندگار کرده است. به قول احمدرضا احمدی شاعر: «عکس‌های عزیز شاهد عادل نابودی‌های گسترده هر روز است در روزگاری که آب و درخت، افسانه و رویاست.» اما حالا استاد احمد محیط‌طباطبایی آرزو دارد که عودلاجان تبدیل به موزه‌ای شهری شود که هم معیارها و ضوابط میراث فرهنگی در آن رعایت شده و هم زندگی و فعالیت در این بازار جریان داشته باشد. از طرفی مسجدجامعی که خود در تهران‌گردی‌هایش چندهفته پیش میهمان عودلاجان بود می‌گوید: «در اثر غفلت‌هایی که صورت گرفته، امروزه شهرهای ما خستگی‌آورند درحالی‌که اگر به سرمایه‌های معنوی و مردمی بیشتر توجه کنیم کیفیت زندگی بیشتر می‌شود» و اشاره‌اش به بازسازی‌های صورت‌گرفته در چهارسوق و آجر بهمنی‌های عودلاجان است که یکی‌یکی چیده می‌شوند تا عودلاجان از خاطره دیروز شهر به خاطره همیشگی آن بدل شود. محله‌های قدیمی تهران، گاه به ما کمک می‌کنند بزرگان قدیمی را هم به یاد آوریم. یادآوری آنهایی که حضورشان، قلم‌شان و کلمه‌هایشان از دل همین خانه‌ها و گذرها بیرون آمده و حالا در نقطه‌ای دیگر از شهر نگران زادگاه خود هستند که در بافت قدیمی شهر در حال ویرانی است. می‌گویند چادری که مادر قیصر در فیلم بر سر کشیده بود، چادر مادر احمدرضا احمدی است؛ شاعری که در شعرهایش هنوز می‌توان محله زادگاهش را نشانه رفت؛ حتی در غیاب آن محله!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.