فضانوردان و دشواریهای زندگی در فضا
جهان فضانوردی
شهرام یزدانپناه . پژوهشگر علوم فضایی
اولینها همیشه برای ما جذاب و جالب است. پدر و مادرهای جوان، همیشه از دیدن اولین رفتارهای کودک خود، هیجانزده میشوند. اولین باری که کودک کلمهای را میگوید یا قدمی برمیدارد، برای والدینش بسیار شیرین و هیجانانگیز است و به همین دل در دفتر خاطرات خود ثبت میکنند. بسیاری از رفتارها نیز برای ما به عنوان نوع انسان بسیار هیجانانگیز است و خاطره آن را در ذهن داریم مانند زمانیکه انسان توانست برای اولینبار پرواز کند یا زمانی که برای اولین بار توانست به بیرون جو دستیابد و در مدار زمین قرار گیرد زیرا نشان میدهد که کودک انسان، توانست برای نخستینبار از گهواره خود خارج شود. بسیاری از جوانان به فضانوردی بسیار علاقهمند هستند و دوست دارند روزی فضانورد شوند ولی باید دانست فضانوردشدن بسیار دشوار است و ملاکها و معیارهای بسیار سختگیرانهای برای فضانوردشدن وجود دارد و به همین دلیل تاکنون افراد کمی توانستهاند به فضا راه یابند. اما به راستی چرا فضانوردی برای ما جذاب است؟ دلایل جذابیت فضانوردی بسیار است، از هیجان مراحل آموزش و پرواز به فضا گرفته تا تماشای کره بلورین زمین در پهنه تاریک فضا. دیدن خانه ما از نمایی دیگر،
یکی از بزرگترین جذابیتهای رفتن به فضاست. اما یکی از مهمترین جذابیتهای فضانوردی به گفته همه کسانی که به فضا سفر کردند، تجربه بیمانند بیوزنی و شناورشدن در فضاست. هنگامی که فضانوردی به مدار زمین میرسد، پدیدههایی را مشاهده میکند که برای همه ما تازگی دارد، برای مثال فضانوردان در حالت بیوزنی میتوانند سنگینترین اجسام را با صرف نیرویی بسیار کم جابهجا کنند. اما بهراستی چرا در مدار زمین بیوزنی حکمفرما است؟ تاکنون برای وجود وزن و نیروی گرانش توضیح و تفسیرهای بسیاری ارایه کردند اما انیشتین یکی از بهترین تفسیرها را برای گرانش ارایه کرده است. از دید وی گرانش همان انحنای فضا زمان است که در اثر وجود یک جرم پدید میآید. البته باید تاکید کرد هنوز برای درک ماهیت واقعی گرانش راه درازی در پیش داریم. پرش دیگری که مطرح میشود این است که چرا وقتی فضانوردی به فاصله 300کیلومتری سطح زمین میرود، دیگر اثرات گرانش را احساس نمیکند؟ زیرا فضانورد در مدار زمین در حال گردش به دور زمین است و در اثر چرخش به دور زمین، نیروی گریز از مرکزی پدید میآید که نیروی وزن را خنثی میکند و به همین دلیل است که احساس بیوزنی میکنند. اما
نکتهای که باید به آن توجه داشت این است که بیوزنی همانگونه که ممکن است تجربه جدید و لذتبخشی برای ما باشد، دردسر و دشواریهای بسیاری را نیز برای فضانوردان به همراه دارد. برای مثال همه دستگاههای بدن انسان مانند ماهیچهها و قلب سیستم گردش خون برای کره زمین و وجود گرانش تنظیم شده است اما زمانی که فردی به فضا میرود که گرانش در آن وجود ندارد، تنظیمات بسیاری از دستگاههای بدن انسان به هم میریزد که پیامدهای ناخواستهای را در پی دارد و به همین دلیل یکی از مهمترین موضوعهای پژوهشی از آغاز عصر فضا تاکنون، بررسی فیزیولوژی بدن انسان و اثرهای درازمدت بیوزنی بر بدن انسان است. برای مثال اگر به عکس فضانوردان دقت کرده باشید، میبینید صورت کسانی که مدت طولانی در فضا اقامت کردهاند، متورم شده است زیرا در سطح زمین جاذبه خون را به قسمتهای پایین بدن انسان مانند پاها میکشد ولی برای آنکه توزیع خون در بدن یکنواخت شود، قلب خون را به قسمتهای بالایی بدن مانند سر و صورت پمپ میکند. در نتیجه توزیع خون در بدن یکنواخت میشود. اما در حالی که در فضا بیوزنی حاکم است، قلب همچنان خون را به سمت قسمتهای بالایی بدن میفرستد که همین
موضوع باعث پفدار شدن صورت فضانوردان میشود. یکی از دشواریهای اقامت در فضا غذا خوردن است به دلیل بیوزنی مواد غذایی در هوا شناور میشود، به همین دلیل تمهیدات خاصی را برای میز غذاخوری و انواع مواد غذایی موجود در آن به کار میبرند. آبخوردن که در زمین کاری ساده است، در فضا به کاری دشوار تبدیل میشود. در فضا نمیتوان آب را در لیوانهای معمولی نوشید زیرا آب به صورت قطرههای بزرگی در اطراف شناور میشود، به همین دلیل آب را درون ظرفهای پلاستیکی دربسته و با استفاده از یک نی، مینوشند. خوابیدن در فضا نیز کاری بسیار دشوار است. بسیاری از فضانوردان دوست دارند درون کیسهخوابهای مخصوص و در حالی که دستشان را به جایی بستهاند، بخوابند. یکی از نگرانیهای همیشگی فضانوردان، خرابشدن و از کارافتادن دستگاه تهویه در هنگام خواب است زیرا ما تا وقتی که در زمین هستیم، گردش طبیعی هوا که در اثر اختلاف چگالی هوای دم و بازدم پدید میآید، هوای تازه را در اختیار ما قرار میدهد اما در وضعیت بیوزنی فضا، دستگاه تهویه باید دایم روشن باشد تا جریان هوا را برقرار کند و اگر در خواب دستگاه تهویه از کار بیفتد، فضانورد به مشکلات حاد تنفسی
دچار میشود. البته این نکته را نیز باید ذکر کرد که پس از مدتی تنفس، هوای بسته درون ایستگاه فضایی، از دیاکسیدکربن انباشته میشود و به همین دلیل دستگاههایی، این هوا را تصفیه کرده و هوای بدون دیاکسیدکربن را در اختیار فضانوردان قرار میدهند. یکی دیگر از مشکلات فضانوردان، تحلیلرفتن و ضعیف شدن ماهیچهها و استخوانهای بدن است. در حالت بیوزنی، ماهیچهها کار چندانی ندارند و به همین دلیل کمکم ناتوان میشوند، بنابراین در ایستگاههای فضایی برای فضانوردان دستگاههای ورزشی خاصی نصب شده است تا فضانورد در هر روز ورزش و از تحلیلرفتن دستگاههای مهم بدن، پیشگیری کند. با توجه به مجموعه مطالبی که ذکر کردیم، وضعیت بیوزنی، وضعیت ناآشنایی برای بدن انسان است و به همین دلیل، پیش از آنکه کسی به فضا سفر کند، دورههای آموزشی خاصی را میگذراند تا با بیوزنی و چگونگی سازگاری با آن آشنا شود. برای آموزش نحوه سازگارشدن با بیوزنی، روشهای مختلفی وجود دارد، مانند تمرین در استخر آب یا تمرین در هواپیماهای در حال سقوط آزاد. این هواپیماهای مخصوص (که در تغییراتی در آنها ایجاد شده است)، ابتدا چند کیلومتر از سطح زمین فاصله میگیرند و
سپس زمانی که در حالت سقوط آزاد، فضانوردان درون آن حالت بیوزنی را تجربه میکنند و مربیان نیز به آنان آموزش میدهند که در حالت بیوزنی، چگونه میتوان حرکت کرد و جابهجا شد. اما علاوه بر موارد یادشده، مشکلات روحی روانی حاصل از اقامت طولانیمدت در چنین محیطهای دشواری نیز یکی از موضوعهایی است که باعث ناخشنودی فضانوردان میشود، مسوولان سازمانهای فضایی نیز همیشه در جستوجوی راهکارهایی برای کمکردن این تنشها هستند، از جمله این راهکارها میتوان به تنظیم و برنامهریزی اوقات اقامت در فضا اشاره کرد تا هر کسی اوقات فراغتی داشته باشد و طی آن زمان به فعالیتهای دلخواه خود مشغول شود تا از فشار و اضطراب کارهای سنگین کاسته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.