|

نگاهی به تاریخچه عصر فضا

از ازل تا فرود در ماه

محمدرضا رضایی . نماینده ایران در انجمن مشورتی نسل فضا

23 فروردین‌ماه امسال، مصادف بود با پنجاه‌وسومین سالگرد پرواز «یوری گاگارین»، نخستین انسانی که به فضا سفر کرد. این رویداد نقطه عطفی نه‌تنها در تاریخ فضانوردی جهان، بلکه در تاریخ بشر است. از سال 2000 میلادی، سالروز این واقعه تاریخی را به نام شب یوری در سراسر جهان گرامی می‌دارند. به این مناسبت، در این نوشتار قصد داریم با گذری کوتاه بر رویدادهای کیهان‌نوردی (رویدادهای قبل و بعد از پرواز «یوری گاگارین»)، با تاریخ فضانوردی و فناوری فضا بیشتر آشنا شویم. اوایل قرن بیستم: نخستین نظریات درباره سفر به فضا در اوایل قرن بیستم میلادی ارایه شد. معلمی به نام «کنستانتین تسیلکوفسکی» در یکی از شهرهای کوچک روسیه برای اولین‌بار طراحی و ساخت موشک‌های سوخت مایع را برای سفر به فضا پیشنهاد کرد. او با انجام محاسباتی ثابت کرد موشک‌ها می‌توانند در فضا حرکت کنند و روش‌هایی برای ساخت موشک‌ها و فضاپیماها ارایه کرد. او همچنین کتابی منتشر و در آن کتاب درباره چگونگی زندگی انسان در فضا، توضیحاتی ارایه کرد. وی در بخش‌هایی از نظریات خود درباره گلخانه‌های فضایی و حتی راهپیمایی انسان در فضا، صحبت‌هایی را به میان آورده بود. او به راستی از زمان خود بسیار جلوتر بود زیرا این نظریات سال‌ها قبل از پرواز برادران «رایت» ارایه شد. اما همزمان با این دانشمند روسی، در آمریکا نیز یک مهندس جوان به نام «رابرت گودارد» بیشتر از آنکه به‌دنبال نظریه‌پردازی باشد، به‌دنبال طراحی و ساخت بود. او توانست به بسیاری از نظریات «تسیلکوفسکی» جامه عمل بپوشاند و در سال 1926 نخستین موشک سوخت مایع جهان را آزمایش کرد. این موشک تنها چند متر دورتر از محل پرتاب به زمین سقوط کرد. اما «گودارد» با پشتکار فراوانی که از خود نشان داد، توانست در سال‌های بعد موشک‌هایی بزرگ‌تر و با توان بیشتر بسازد، اما متاسفانه در آن زمان به این دو دانشمند (که بی‌خبر از یکدیگر به تحقیقات فضایی و موشکی مشغول بودند)، چندان توجه نکردند. ظاهرا باید چندسالی می‌گذشت تا جهان متوجه اهمیت تلاش‌های آنان می‌شد. جنگ جهانی‌دوم: ریشه‌های ظهور فناوری فضایی را باید در خلال جنگ جهانی دوم جست‌وجو کرد. زمانی که گروهی از دانشمندان و مهندسان آلمانی به دستور «هیتلر» در ارتش به‌دنبال دستیابی به سلاحی مرگبار برای برتری نظامی در جنگ مقابل متفقین بودند، نتیجه تلاش مهندسان آلمانی طراحی و ساخت یک بمب هدایت‌شونده بود که می‌توانست از بمب‌افکن‌ها به سوی اهداف شلیک شود. این بمب هدایت‌شونده که نخستین نمونه موشک‌های «هوا به زمین» بود، «وی1» نام داشت. بمب‌افکن‌های آلمانی، هزاران «وی1» را بر سر شهر لندن فروریختند و خرابی‌های بسیاری به بار آوردند، اما پس از مدتی، خلبان‌های انگلیسی با مهارت خاصی موفق به منحرف‌کردن مسیر این موشک‌ها شدند و توانستند بخش زیادی از حملات آلمانی‌ها را دفع کنند اما غافل از اینکه در ارتش آلمان نمونه پیشرفته‌تری از این موشک‌ها طراحی و ساخته شده بود که بسیار بزرگ‌تر و مخرب‌تر بود و از همه مهم‌تر اینکه از فاصله بسیار دور، بدون نیاز به هواپیما به سوی اهداف پرتاب می‌شد. این موشک، «وی2» نام گرفت. «وی2» نخستین موشک بالستیک جهان بود که بیش از یک‌تن کلاهک جنگی را با خود حمل می‌کرد. در سال 1945 اولین نمونه‌های این موشک‌های غول‌پیکر بر سر مردم شهر لندن فرود آمد و متفقین را کاملا غافلگیر کرد، اما آلمانی‌ها در نهایت در جنگ مغلوب شدند و نیروهای متفقین از شرق و غرب به سوی برلین در حرکت بودند. در این میان، در بین نیروهای ارتش شوروی و آمریکا، دانشمندان و مهندسان مختلفی به چشم می‌خورد که هدفشان دستیابی به دانشمندان و اسناد و مدارک علمی موجود در ارتش آلمان بود. آمریکایی‌ها زودتر رسیدند و بخش زیادی از این اسناد را به‌عنوان غنیمت جنگی به چنگ آوردند. آنها همچنین توانستند نمونه‌هایی از موشک‌های «وی2» را به‌همراه سرمهندس طراح آنها، «ورنر فون‌براون» (که بعدها پایه و اساس فناوری فضایی آمریکا را شکل داد) به آن کشور منتقل کنند. روس‌ها دیرتر رسیدند و ماحصل تلاش آنها، تنها به دست آوردن چند نمونه از موشک‌های «وی2» به‌همراه تعدادی مهندس درجه3 ارتش آلمان بود. نخستین تلاش‌ها: پس از جنگ جهانی‌دوم، جهان به سوی دو قطبی‌شدن پیش رفت. اتحاد جماهیر شوروی در شرق و ایالات‌متحده آمریکا در غرب، رقابت نفس‌گیری را برای حکمرانی بر جهان آغاز کردند. این رقابت که سیاستمداران از آن به‌عنوان «جنگ سرد» یاد می‌کنند، دارای ابعاد گسترده و مختلفی بود که اوج این جنگ را می‌توان در رقابت‌های این دو کشور برای تسخیر فضا دانست. در اواسط دهه 1950 میلادی، هر دو کشور روی سامانه‌های موشکی کار می‌کردند اما شوروی بنا به دلایلی، تمرکز بیشتری روی طراحی و ساخت موشک‌ها داشت به‌طوری که آنها موفق شدند موشک «آر-7» (نخستین نمونه موشک‌های بالستیک قاره‌پیما) را با موفقیت آزمایش کنند. روس‌ها به کمک این موشک قادر بودند خاک آمریکا را هدف قرار دهند. اما تحقیقات موشکی در آمریکا چندان با جدیت دنبال نمی‌شد و تلاش‌های «فون‌براون» برای به نتیجه رساندن تحقیقات موشکی، با استقبال زیادی مواجه نشد. این مساله ادامه داشت تا زمانی که روس‌ها جهان را غافلگیر کردند. در چهارم اکتبر 1957، روس‌ها، ماهواره «اسپوتنیک1» را به‌عنوان نخستین ماهواره جهان در مدار زمین قرار دادند. این رویداد، سران آمریکا را در یک شوک اساسی فرو برد. با پرتاب این ماهواره، رقابت نفس‌گیری در عرصه فضا آغاز شد که تا اواسط دهه 1970 ادامه داشت. یک ماه پس از پرتاب «اسپوتنیک»، روس‌ها شوک دیگری را به آمریکایی‌ها وارد کردند: ارسال نخستین موجود زنده به فضا. این موجود زنده سگی بود به نام «لایکا». حدود سه‌ماه بعد از پرتاب «اسپوتنیک1»، آمریکا با پرتاب ماهواره «اکسپلورر1» به مدار زمین، پاسخ روس‌ها را داد اما برنامه‌های فضایی روس‌ها به‌گونه‌ای بود که همواره یک‌گام از آمریکا جلوتر بودند مانند پرتاب نخستین کاوشگر به ماه، پرتاب کاوشگری که موفق شد از نیمه پنهان ماه، عکسبرداری کند و در نهایت فرود نخستین کاوشگر فضایی در ماه. مجموع این فعالیت‌های روس‌ها، تاثیر ناخوشایندی بر وجهه آمریکا در جهان گذاشت. با این‌همه روس‌ها باز هم به‌دنبال پیروزی‌های ارزشمند دیگری در مقابل آمریکایی‌ها بودند تا اینکه در 12 آوریل 1961، بزرگ‌ترین رویداد تاریخ فضانوردی جهان رقم خورد. «یوری گاگارین» یکی از خلبانان برجسته نیروی هوایی شوروی، سوار بر ناو کیهانی «وستوک»، نخستین انسانی بود که به مدار زمین سفر کرد. آمریکایی‌ها که انتظار چنین چیزی را در آن زمان از شوروی نداشتند، بلافاصله با پرتاب «آلن شپرد» به یک پرواز زیرمداری، پاسخ این اقدام روس‌ها را دادند اما تا پرتاب فضاپیمای سرنشین‌دار آنها به مدار زمین، یک‌سال دیگر زمان لازم بود. شوروی بعد از پرتاب «گاگارین»، پنج فضانورد دیگر را به فضا پرتاب کرد. در ششمین پرواز فضایی روس‌ها، نخستین فضانورد زن جهان به نام «والنتینیا ترشکوا» به فضا سفر کرد. آمریکایی‌ها نیز تصمیم گرفتند برای جبران ناکامی‌های پیاپی خود، فضاپیمایی با دوسرنشین را راهی فضا کنند. روس‌ها زمانی که فهمیدند، آمریکایی‌ها به‌دنبال پرتاب یک فضاپیمای دونفره هستند، با اعمال تغییراتی در فضاپیمای تک‌نفره «وستک»، سه فضانورد را با ناو کیهانی «وسخد» به فضا پرتاب کردند تا افتخار پرواز نخستین فضاپیمای سه نفره جهان را از آن خود کنند. بعد از آن هم بلافاصله با پرتاب ناو «وسخد2» در سال 1965، «الکسی لئونف» اولین فضانوردی بود که در فضای آزاد کیهانی به راهپیمایی فضایی پرداخت. هر دو قدرت فضایی جهان، به‌دنبال فتح ماه بودند و رقابت فضایی از اواسط دهه 1960 با هدف فتح ماه پیگیری شد. فرود بر ماه: «جان اف‌کندی»، رییس‌جمهور وقت آمریکا پس از پرواز «گاگارین» در نطقی تاریخی، تنها عرصه برای شکست شوروی را فتح ماه دانست. از این‌رو تلاش‌ها برای فراهم‌کردن مقدمات برای فتح ماه آغاز شد. روس‌ها در نیمه راه به‌دلیل مشکلاتی که در سامانه موشک حامل آنها رخ داد و همچنین برخی از مشکلات داخلی، در راه فتح ماه ناکام ماندند. اما تلاش‌ها در آمریکا در سال 1969 به نتیجه رسید. آمریکایی‌ها موفق شدند در 16 جولای 1969، فضاپیمای «آپولو 11» را با سه سرنشین به نام‌های «نیل آرمسترانگ»، «ادوین آلدرین» و «مایکل کالینز» به ماه اعزام کنند. زمانی که «آپولو 11» به مدار ماه رسید، «آرمسترانگ» و «آلدرین» به واحد ماه‌نشین رفتند و «مایکل کالینز» در واحد مداری آپولو باقی ماند. دو فضانوردی که در ماه‌نشین بودند 20جولای، روی ماه فرود آمدند و «نیل آرمسترانگ» به‌عنوان فرمانده عملیات، نخستین انسانی شد که بر ماه قدم نهاد. در زمان فرود ماه‌نشین در ماه، میلیون‌ها نفر در سراسر جهان این عملیات را به‌طور زنده از تلویزیون مشاهده می‌کردند. سرانجام سرنشینان «آپولو11» در 20جولای با موفقیت به زمین بازگشتند و مورد استقبال همگان قرار گرفتند. آمریکا پس از آن تا سال 1972، شش فضاپیمای سرنشین‌دار دیگر را به سوی ماه پرتاب کرد که به استثنای «آپولو 13» همگی با موفقیت روی ماه فرود آمدند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.