|

مواجهه با بحران

زین‌العابدین صفرچی . جامعه‌شناس و مدرس دانشگاه

به موضوع قتل کودکان به‌دست والدین از دو بُعد می‌توان نگاه کرد، یکی افزایش جرایم و خشونت و مساله بعد موضوع خانواده است. جرایم در جامعه در دوره اخیر افزایش پیدا کرده است؛ جرایمی مانند قتل عمد و ضرب‌وجرح و تهدید و سرقت، جرایم طبقه پایین هستند. از آن طرف جرایمی مانند فساد، ارتشاء، سوءاستفاده از قدرت و اختلاس را در همین دوران داشتیم. درست است که در این دوره قتل سریالی مثل حادثه پاکدشت را که 20 قربانی داشت ندیدیم اما پرونده‌هایی را با پراکندگی بالا و فراوانی زیاد داشته‌ایم که درواقع تکرار شده‌اند. درواقع به‌نحوی در وضعیت نابسامانی به‌سر می‌بریم که احساس امنیت پایین است و هنجارهای تنظیم‌کننده به‌خوبی عمل نمی‌کنند. امروز جامعه‌شناسان تقریبا اتفاق‌نظر دارند که در وضعیت نابسامانی هستیم که نه روابط زن و شوهر برمبنای ارزش‌های برابر تنظیم می‌شود و نه رابطه کارمند و مراجعان در ادارات و نه روابط مردمی که با هم غریبه هستند.احساس ترس، نگرانی، اضطراب و نا‌امیدی وجود دارد که البته اخیرا در حال بهترشدن است اما در دوسال گذشته ما چنین وضعیتی را تجربه کردیم. اصلا مساله این نیست که چرا پدری فرزندش را می‌کشد. درست است که این اتفاق تنش‌زا و تکان‌دهنده است اما مسایل بزرگ‌تری در حال وقوع هستند که چون خیلی درگیرشان نیستیم برای ما تکان‌دهنده نیستند و نمی‌بینیمشان، درحالی که در فضایی که ما زندگی می‌کنیم کل سامان اجتماعی دچار بحران می‌شود. این بحران و اختلال در تمام حوزه‌ها تجربه شده است. اگر بخواهیم به‌طور مشخص در مورد خانواده به‌عنوان بستری که قتل‌هایی در آن اتفاق می‌افتد صحبت کنیم ما با شکلی از تغییر و بحران روبه‌رو هستیم که اسمش را بحران پدرسالاری می‌گذاریم. درواقع فرد در قتل‌های خانوادگی و به‌خصوص قتل‌هایی که توسط مردان اتفاق می‌افتد بیشتر درصدد ترمیم قدرت سرپرست مذکر خانواده است. مثلا در مورد قتل دوقلوها به دست پدر، زن طلاق گرفته حال سوال اینجاست که چرا باید طلاق‌گرفتن برای یک‌نفر آنقدر سخت و غیرقابل پذیرش باشد که در برابر آن دست به قتل بزند. این در چه بستری معنا پیدا می‌کند؟ آیا در طبقه متوسط معنا پیدا می‌کند؟ به نظر من کسانی که دست به این قتل‌ها می‌زنند و حتی قربانیان این قتل‌ها عموما تحصیلات کمتر و به‌لحاظ اقتصادی پایگاه طبقاتی پایین‌تری دارند و از نظر فرهنگی هم در محلاتی زندگی می‌کنند که خشونت را بازتولید می‌کند. وقتی ترکیب این اتفاقات و بحران‌هایی درون آن خانواده وجود دارد می‌توان توضیح داد که چرا این نوع قتل‌ها در حال افزایش هستند. از طرفی ماجرای قربانیان دو مساله دارد که به قبل و بعد از وقوع جرم مربوط می‌شود. ما بحث قبل از وقوع جرم را اصلا در ایران نداریم یعنی رویه‌های ترمیمی که شامل دلجویی و بازسازی مجدد قربانی در مواردی که منجر به قتل نمی‌شود و خانواده قربانی در مواردی که منجر به قتل می‌شود، در میان نیست و قبل از آن ماجرای پیشگیری در حوزه جرایم در ایران بسیار ضعیف است. طبق قانون اساسی، قوه‌قضاییه مسوول پیشگیری از جرایم است که این کار به نیروی انتظامی تفویض شده است حال آنکه مسایلی که درون خانواده اتفاق می‌افتد اصلا در حوزه عملکرد نیروی انتظامی نیست. نیروی انتظامی و قانون تا جلو در خانه می‌آید اما در مورد اتفاقاتی که درون خانه می‌افتد مشکلات قانونی وجود دارد و قانونگذار ترجیح می‌دهد مداخله نکند چون پدر در جامعه مردسالار در خانه حضور دارد و قرار است امور را رتق‌وفتق کند. شخصا موردی را دیدم که مردی همسرش را با چاقو زده و از خانه بیرون انداخته و بچه‌ها را در خانه نگه داشته بود و اجازه نمی‌داد بیرون بروند، پلیس به محل آمده اما نتوانسته بود وارد شود به‌دلیل اینکه حکم قضایی نداشت. بنابراین در حوزه حقوقی مساله کلی داریم در حوزه خدمات اجتماعی و خدمات غیرقضایی که می‌تواند کمک کند نیز همین‌طور است. به‌عنوان مثال در مواردی که اسمش را اورژانس اجتماعی می‌گذاریم، همسایه‌ها زنگ می‌زنند و اورژانس اجتماعی می‌آید اما بعدش چه اتفاقی می‌افتد؟ نهایت مداخله‌ای که داریم این است که در لحظه خیلی حساس که بحران به اوج می‌رسد، درگیری را آرام می‌کنیم ولی بعد از آن هیچ پیگیری‌ای وجود ندارد و آدم‌ها را رها می‌کنیم. این درحالی است که ما خانه امن نداریم چه برای زنانی که قربانی می‌شوند و چه برای کودکان. به‌هرحال وقتی خشونتی طولانی‌مدت اتفاق افتاده است فرد باید برای مدتی جدا شود و آموزش داده و زوج‌تراپی انجام و فرآیندی طی شود که شرایط به وضعیت عادی دربیاید. در این میان خیلی به نظر نمی‌آید دولت جدید دنبال ساختار حمایتی باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.