|

گپی با «منوچهر بدیعی» درباره طرح جلد «ژلوزی»

«روب – گری‌یه» با خط نستعلیق...

سمیه نوروزی

وقتی پای کتابِ یک نویسنده خارجی توی ایران باز می‌شود، چند عامل دست ‌به ‌دست هم می‌دهند تا آن نویسنده با خوش یا بداقبالی توسط مخاطبان فارسی‌‌زبان مواجه شود؛ اولین و مهم‌ترین عامل بعد از چهره جهانی نویسنده، مترجم است. مترجم این توانایی را دارد که با سوادِ اندک فارسی، ندانستن پیچ‌و‌خم زبانِ مبدأ، درک‌نکردنِ سبک نویسنده و درنتیجه درنیاوردن زبان و لحنِ اثر، شانسِ دیده‌شدن را از یک نویسنده خوبِ خارجی بگیرد. عکس آن هم صادق است. یعنی خلاقیت مترجم گاه باعثِ تمایز آثاری می‌شود که به دلیل نبودِ قانون کپی‌‌رایت در کشور، چند ترجمه از آن‌ها در بازار نشر وجود دارد. کافی‌ست سرکی بکشیم به انواع ترجمه از آثار کامو، بالزاک، داستایوسکی و... تا از نقش مترجم در متمایزکردن اثر آگاه شویم. اما عوامل دیگری هم هستند که با پیشرفتِ هرچه بیشترِ صنعت نشر، هرروز تاثیرگذارتر از دیروز می‌شوند و به نظر می‌‌آید کم‌‌کم باید برایشان فکری اساسی کرد: ویرایش ترجمه برای فارسی‌‌ترشدن اثر، نمونه‌‌خوانی چندباره برای پرهیز از غلط‌های تایپی فاحش، فونتِ مناسب برای جلوگیری از بالارفتنِ تعداد صفحات کتاب و درنتیجه افزایش قیمت یا توجه به ریزنبودن بیش ‌ازحد کلمات و فشرده‌شدن سطرها و بالاخره طرح جلد. فکر می‌کنم یکی از مهم‌ترین عوامل اولیه‌ جذب یا دفع مخاطب همین طرح جلد باشد که گویا ناشرهای ایرانی خیلی به فکرکردن درباره‌ این عامل، علاقه‌ای ندارند یا شاید سلیقه بازار را در نظر نمی‌گیرند یا چه‌‌بسا نمی‌خواهند تن بدهند به هزینه‌کردن برای طرح جلدی زیباتر. چراکه مخاطب مجبور است به خرید و نهایتا از طرح جلد خوشش نمی‌‌آید... . تمام این مقدمه را گفتم تا برسم به سه‌کتابی که نشر نیلوفر به‌تازگی از آلن روب - گری‌یه درآورده و کتاب دیگری که شامل مجموعه مقالاتی‌ست در رد یا تایید جریان رمان نو. این 4 کتاب با ترجمه‌ بی‌ نظیر منوچهر بدیعی منتشر شده‌‌اند. خب، روب - گری‌یه خودش برَند است. ناشرش، از بهترین ناشرهای ادبی چند دهه‌ اخیر است. بعضی کارهای این نویسنده یا ترجمه نشده‌اند، یا ترجمه‌شان چنگی به دل نمی‌زند. بعضی ترجمه‌هایش نیز از زبان انگلیسی انجام گرفته. مترجم این چهاراثر هم برند است. تسلطش به زبان مبدأ و مقصد نیازی به تعریف بنده ندارد که از قضا به دلایلی مجبور شدم ترجمه «در تودرتو» را با متن اصلی تطبیق دهم و با دقت فارسی‌‌اش را بخوانم. وسواس عجیبِ مترجم نیز خیال خواننده را از بابت نمونه‌خوانی و ویرایش اثر راحت می‌کند. می‌ماند طرح جلد که گویا مخاطبان نشر نیلوفر را نه‌‌تنها راضی نکرده، بلکه فریاد اعتراض‌شان را هم درآورده، کار را به شبکه‌های اجتماعی کشانده و گفت‌‌و‌گو در محافل ادبی و یادشدن با لفظِ «فاجعه» و «بچه‌‌گانه»، تعجب از اینکه چه‌طور کتابِ بنیان‌گذارِ آوانگاردِ «رمان نو» را با کلماتی از خطِ نستعلیق پوشانده‌اند، چرا کسی به ناشر مشاوره نداده، چرا جلدِ دو کتاب دیگر تماما سفید چاپ شده و چرا و چرا... . بهترین راه را در این دیدم که با آقای مترجم صحبت کنم و نتیجه‌ صحبت را کلمه‌‌به‌‌کلمه بیاورم تا ذهن دوستان دیگر هم روشن شود: « 1- تمامی جلدها را خودم ایستادم کنارِ دستِ گرافیست و ناشر کوچک‌ترین دخالتی در طراحی این چهارجلد نداشت. 2- در طرح جلدِ کتاب «ژَلوزی» فقط کلمه «حسادت» نیست که بارها به ‌خط نستعلیق تکرار شده. بلکه «حسادت» پررنگ‌تر از «کرکره» نوشته شده است. هردوی این‌ها نیز معنی کلمه فرانسوی «ژلوزی» هستند. اما از آن‌جا که کلمه‌ ژَلوزی اول‌ از همه معنای حسادت را به ذهن متبادر می‌کند و بعد کرکره را، حسادت پررنگ‌تر آمده و به‌نوعی پیچیدگی عنوانِ کتاب، در ندیدنِ کرکره در نظر اول، رعایت شده است. 3- آلن روب - گری‌یه فقط‌وفقط در موردِ اسم کتاب‌هایش به‌هیچ‌وجه مدرن نیست. او برای انتخابِ عناوین آثارش دست ‌به ‌دامنِ سنتی‌‌ترین و اُملی‌‌ترین صنعتِ ادبی یعنی «ایهام» به‌‌معنای به‌‌کاربردنِ یک کلمه لااقل در دو معنا شده است؛ نگاهی می‌اندازیم به عناوین سه کتابی که به‌تازگی منتشر شده: «jalousie» که حسادت معنی می‌شود، گوشه‌ چشمی هم به کرکره دارد. «voyeur» هم به معنای شاهد است و ناظر و هم به ‌معنای دورترِ چشم‌چران. «labirynthe» نیز خلافِ معنای دم‌دستی‌‌اش یعنی هزارتو، ابدا مفهوم عمق ندارد و در کل رمان نیز معلوم است که روب - گری‌یه خواسته نگاهش کاملا سطحی باشد و اسطوره‌ عمق را دور بیندازد. از این‌رو جای «درهزارتو»، عنوان «در تودرتو» انتخاب شد که معنای آنچه را در سطح است، بیشتر می‌رساند، مثل اتاق‌های «تودرتو». (در مورد عنوان «پاک‌کن‌ها» و معانی گوناگون آن، که از این هم پیچیده‌‌تر هستند، نگاه کنید به «آری و نه به رمان نو» صفحه 193 و پانویس آن) 4- ما برای نشان‌دادنِ پیچیده‌گی، از صنعتِ سنتی خودمان یعنی خط نستعلیق استفاده می‌کنیم. روب - گری‌یه نیز برای این امر، از صنعتِ سنتی ایهام استفاده کرده. پس دیگر نمی‌دانم چرا به‌‌کاربردنِ خط نستعلیق در طرحِ جلد کتابی که عنوانش ایهام دارد، این‌همه باعث آزار و اذیت دوستان شده است. 5- درمورد طراحی ساده‌ جلد سه کتاب دیگر هم به تمام گرافیست‌های عزیز اطمینان می‌دهم که قصد تخته‌کردنِ دکان هیچ‌کس را نداشته‌‌ام.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.