نقدی بر فیلم «جدایی» ساخته «تونی کی»
تنفس در دنیای خیالی
فرناز خطیبی
هر چیزی که به ذهنم خطور کند را خواهم گفت، همانطور که احساسش کردهام، من با خودم صادقم؛ من جوانم، من پیرم، من را خریده و فروختهاند، بارهاوبارها؛ من متکی به خودم هستم. من هم رفتهام (تا پای مرگ)، من فقط یکی مثل شما هستم (از متن دیالوگهای فیلم). فیلم Detachment یا جدایی یکی از فیلمهای کم سروصدای هالیوودی است. برخلاف داستان آرام و دیالوگهای ادبی، فیلم مفاهیم عمیق اجتماعی را مطرح میکند که تا مدتها بعد از دیدن میتواند ذهن بیننده را درگیر کند. نام فیلم تمام مضمون فیلم را در خود دارد، جداشدن فرد از جامعهای که به آن تعلق دارد، مانند سربازی که از رسته خود فرار میکند؛ با ترس. در نگاه اول، ما معلمی را میبینیم (با بازی تاثیرگذار آدرین برادی) با سوابق درخشان تحصیلی که برای تدریس ادبیات انگلیسی از مدرسهای به مدرسه دیگر دربهدر شده، او هیچجا نمیماند و با ترس و دلسوزی شدید برای وضع اسفبار نوجوانان در دبیرستانهای دولتی آمریکا گریه میکند: «ما مسوولیت هدایت بچههامون رو داریم که نشکنند، به بیراهه نروند، که بیتفاوت نشوند.» آقای بارتز (معلم) که خود درگیر خاطرات بد از پدربزرگ و مرگ مادرش است، با وسواسی عجیب از
پدربزرگ مریض مراقبت میکند و معلموار از او و هرکسی که در تنگنا قرار گرفته، استقبال میکند. در این نگاه، عنوان جدایی، برای خود اوست که از رذالتها فرار میکند و سعی میکند دیگران را در فرار از پلیدیهای اطرافشان نجات دهد. در نگاه دوم detachment به معنای نداشتن احساس و بیعلاقگی است، در این معنا، کارگردان، جامعه نوجوان و دبیرستانیای را نشان میدهد که هرکدام به نوعی طرد شدهاند، حالتی از عصیان و بیتفاوتی عمومی که همه درگیر آن هستند، از مدیران و معلمها گرفته تا دانشآموزی که سر معلم هوار میکشد و صندلی پرتاب میکند. صحنه ختم دبیر پیر مدرسه و دیالوگ پرتاب کیف توسط دانشآموزی عصبی، بهترین وجه این حس بیتفاوتی را انتقال میدهد. در این میان تنها این معلم جوان است که سعی میکند با گفتار خود، احساس زندهبودن را به اطرافیانش بازگرداند: «این کیف هیچ احساسی نداره، خالیه. منم هیچ احساسی ندارم. پس تو به من هم نمیتونی آسیبی برسونی. اوکی؟ ببین من میفهمم تو عصبانی هستی. منم یه زمانی خیلی عصبانی بودم، اوکی؛ گرفتم. ولی هیچ دلیلی برای اینکه از دست من هم عصبانی باشی وجود نداره، چون من جزو معدود آدمهایی هستم که میخوام
بهت فرصت بدم، حالا ازت میخوام که برگردی، بشینی سر جات و با تمام توانت روی اون کاغذ بنویسی. قبوله؟» جدایی اثر «تونی کای» سازنده فیلمهایی چون «تاریخ آمریکا ایکس یا نسل ایکس» است. معضلات نسل نوجوان و جوان آمریکایی و نشاندادن واقعگرایانه آن، محور اصلی این فیلم است. از ابتدای فیلم، ما آقای بارتز را میبینیم که گریه میکند. او نمیتواند واقعیت و به ابتذال کشیدهشدن انسان را ببیند و گریه نکند، همانند وقتی که برای نوجوانی فاحشه که در خیابان زندگی میکند، تلخ گریه میکند و سرانجام تصمیم میگیرد او را پناه دهد یا هنگامیکه دختر نوجوان طردشدهای که عکاس بااستعدادی است، تصمیم به خودکشی میگیرد. او با تمام وجود میخواهد واقعیت دنیای کودکان را تغییر دهد، والدینی بیتفاوت و جامعهای که کودک از آن تنها خشونت را میآموزد. «بعضی از ما باور داریم که میتوانیم تغییری بدهیم، اما گاهی از خواب بیدار میشویم و میبینیم که شکست خوردیم...» در معنای سوم، جدایی به معنی بازگشت است. در این نگاه، بارتز با خواندن قطعات ادبی سعی میکند روح کودکان آسیبدیده را با سحر ادبیات و اسطورهها به دنیای خیالی ببرد تا آنها دقایقی از دنیایی که
بهشدت در فیلم، کثیف به تصویر کشیده شده، جدا شوند. «همه ما به چیزی احتیاج داریم که ما را از پیچیدگی جدا کند، از واقعیت.» مدیر مدرسهای که به خاطر شکست تحصیلی مدرسه در آستانه اخراج است، معلم جوانی که توان تحمل تحقیر توسط شاگردانش را ندارد، شاگردی که پدر و مادرش انحطاطش را نمیبینند، پدربزرگ بارتز که در خاطراتش گرفتار شده و نمیتواند از خودش مراقبت کند و سایر شخصیتها که در فیلم گم شدهاند، گویی هیچکس در جایی که باید باشد نبوده و نیست. «من امروز متوجه شدم، هیچکس نیستم، من نباید اینجا باشم، اما هستم، تو مرا میبینی، ولی نباید ببینی، باور کن من شبحم.» در طول فیلم تلاش بیرمق معلم و شکست او بهگونهای نمایش داده میشود که هیچکس مقصر نبوده و نیست. بارتز، گریان را در انتهای فیلم میبینیم که در مواجهه و شکست از واقعیت گزنده در حال ترک مدرسه، جملهای از آلبر کامو برای شاگردانش به یادگاری میگذارد: «و من هیچگاه آنقدر عمیق خود را احساس نکردهام و درعینحال آنقدر از خود و به تبع دنیای اکنون جدا نبودهام.» جدایی در اکران با استقبال نسبتا خوبی مواجه شده و توانسته تعدادی از جوایز سینمایی اروپا و آسیا را بهدست
آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.