|

درنگی دوباره بر فیلم «هانا آرنت»

پیامدهای نیندیشیدن

محمد صادقی

1 هانا آرنت پس از حضور در دادگاه رسیدگی‌کننده به اقدام‌های غیرانسانی «آیشمان» به این نتیجه می‌رسد که او، توانایی اندیشیدن را از دست داده بوده، از این رو، توان فهم رنجی را که قربانیان تحمل می‌کرده‌اند نداشته است. «راجر بوشه» دیدگاه آرنت را در کتاب «نظریه‌های جباریت از افلاطون تا آرنت» اینگونه توضیح می‌دهد: «مردی به شدت عادی بود، با روابط خانوادگی عادی و حتی مطلوب، فاقد مشخصات شخصی که وسوسه ذهنی نفرت از یهودیان را داشته باشد... اگر اقبال با او می‌بود، مسیر شغلی‌اش می‌توانست او را به مدیریت کارخانه‌ای یا بیمارستانی برساند... در حقیقت، شغل آیشمان موجب شد او یکی از بزرگ‌ترین جنایتکاران آن دوران و درگیر جنایت جمعی شود و دندانه‌ای در دستگاهی شود که یکی از بزرگ‌ترین شرارت‌های تاریخ را تولید کرد.» اما «آیزایا برلین» فیلسوف و نویسنده نامدار در کتاب «در جست‌وجوی آزادی» که توسط خجسته‌کیا به فارسی ترجمه شده، آرای هانا آرنت را غیرقابل‌قبول خوانده و در اشاره گفت‌وگوکننده به کتاب «آیشمان در اورشلیم» می‌گوید: «نظر آرنت درباره ابتذال شر را قبول ندارم. به اعتقاد من نادرست است. نازی‌ها مبتذل نبودند. آیشمان به آنچه می‌کرد عمیقا اعتقاد داشت و در کنه وجودش آن را پذیرفته بود. از شولم (یکی از دوستان آرنت که نویسنده هم بوده است) پرسیدم که چرا هانا آرنت محبوبیت دارد؟ گفت: در میان متفکران جدی محبوبیتی ندارد، تنها اهل ادبیات او را می‌پسندند، چون آنان با افکار و عقاید او آشنایی ندارند. آمریکاییان هانا آرنت را معرف تفکر اروپایی می‌دانند. اما هیچ فرد واقعا بافرهنگ و هیچ متفکر جدی او را برنمی‌تابد. این نظر شولم بود که او را از دهه 20 می‌شناخت.» آیزایا برلین در این کتاب، اشاره به پیشینه آرنت دارد و هرچند عوض‌شدن عقاید او را پس از 10سال که باز او را می‌بیند با پرسش مواجه می‌کند اما تاکید دارد که این موضوع اهمیتی ندارد بلکه «نوشته‌های اوست که برایم زننده است.» در فیلمی که «مارگارته فون تروتا» ساخته نیز می‌بینیم که دیدگاه آرنت در این‌باره با واکنش‌های خشمگینانه و گسترده‌ای مواجه می‌شود. حتی از سوی دوستان صمیمی‌اش، هانس و کرت... . ضرباهنگ خوب و ملایمی که فیلم «هانا آرنت» دارد بیش از هرچیز به‌خاطر توانایی‌های کارگردان آن و فیلمنامه خوبی است که نوشته شده. بازی‌ها نیز درخشان است به‌ویژه «باربارا اسکوا» که هنرمندانه نقش آرنت را برعهده دارد. استفاده‌نکردن از یک بازیگر در نقش «آیشمان» و نشان‌دادن بخش‌هایی از دادگاه او در فیلم نیز ناشی از هوشمندی کارگردان است که مجالی فراهم آورده تا تماشاگران، شیوه صحبت‌کردن، دفاع و رفتارهای او را -که آرنت نسبت به آن بسیار حساسیت داشته- همان‌طور که بوده ببینند. کارگردان این فیلم به‌خوبی توانسته برشی از زندگی آرنت را در مواجهه با یک مساله مهم به تصویر کشیده، به مخاطبان بشناساند و آنها را به فکر وادارد. در پایان‌بندی این فیلم هاینریش از هانا می‌پرسد که با وجود پیامدهای این اظهارنظر (اشاره به رفتارها و واکنش‌های خشمگینانه و توهین‌آمیز) اگر می‌دانستی چنین برخوردهایی در انتظارت خواهد بود باز هم به دادگاه آیشمان می‌رفتی و درباره‌اش می‌نوشتی؟ پاسخ آرنت در اینجا چیزی نیست که تماشاگر نتواند حدس بزند. یکی از نکته‌های مهم در این فیلم، نشان‌دادن روحیه و رفتار هانا آرنت با دوستان صمیمی‌اش است. دوستان او هر دو از وحشی‌گری نازی‌ها آسیب‌دیده‌اند اما هنگام بحث و گفت‌وگو آنچه برای آرنت اهمیت دارد، حقیقت و جست‌وجوی حقیقت است. از این رو وقتی در پاسخ به ادعاها و استدلال‌هایش با سخنان هیجانی و نه‌چندان‌قوی (به‌لحاظ استدلالی) مواجه می‌شود دلیلی نمی‌بیند که کوتاه بیاید. در حالی که در دوستی و رفاقت، انسانی تمام‌عیار است ولی این موجب نمی‌شود که دچار احساسات شده و آنچه فهم کرده را به فراموشی سپرده و کتمان کند! زیرا قرار نیست بی‌چون‌وچرا سخن یا ادعایی را بپذیرد و این خود یک درس فلسفی و اخلاقی مهم است که چه با رای و نظر آرنت موافق باشیم و چه موافق نباشیم، جای اندیشیدن دارد. به نظر آرنت اندیشیدن (و همین‌طور بالارفتن قدرت تخیل) موجب می‌شود که از میزان چنین فجایعی کاسته شود. به نظرم شاید این دیدگاه او را بتوان با اندیشیدن درباره فیلم The Reader و زندگی «هانا اشمیتز» با بازی زیبای «کیت وینسلت» بهتر فهمید. 2 هانا آرنت، در سال 1963 نتیجه مطالعه و پژوهش خود درباره اقدام‌های جنایتکارانه و ضدانسانی آدولف آیشمان، افسر بلندپایه نازی در یکی از اردوگاه‌های کار اجباری که منجر به قتل هزاران یهودی شده بود را منتشر کرد و در کتاب خود، نشان داد که علت دست‌زدن آیشمان به آن جنایت‌ها «هم توهم‌زدگی بود و هم فقدان قدرت تخیل». به نظر آرنت، آیشمان از واقعیت بریده و به‌جای آن معجونی از پندارهای غیرعقلانی را در سر پرورانیده بوده و نمی‌توانسته آنچه بر سر قربانیان می‌آورد را تجسم کرده و درد و رنجی که آنها تحمل می‌کرده‌اند را فهم کند. در حقیقت: «ضعف اخلاقی آیشمان در ناتوانی او از اندیشیدن از نظرگاه دیگران و بنابراین، در ناتوانی او از اصل اندیشیدن بود.» مصطفی ملکیان در کتاب «حدیث آرزومندی» و در مقاله‌ای با نام «تخیل آری، توهم نه» و با اشاره به آرای اندیشمندانی همچون؛ سیمون وی، آیریس مرداک و هانا آرنت، به تفاوت‌های میان این دو مفهوم (توهم و تخیل) پرداخته و آفات و ضررهای اخلاقی گسترده‌شدن توهمات را در زندگی انسان بیان می‌کند. توهم را بزرگ‌ترین دشمن و مانع اخلاقی‌زیستن و تخیل را بزرگ‌ترین یار و مُمد زندگی اخلاقی می‌داند زیرا تخیل انسان را به واقعیت‌ها نزدیک کرده و توهم او را از واقعیت‌ها دور می‌کند: «ما از تخیل خود، نه برای گریختن از جهان، که برای پیوستن به آن بهره می‌جوییم.» به نظر ملکیان، مقصود از توهم، فعل یا حالت کسی است که به حکم انگیزشی ناآگاهانه و برای اجتناب از رویارویی با واقعیت‌های دردانگیز یا نامطبوع، به آنچه خوش دارد واقعیت داشته باشد یا واقعیت پیدا کند واقعیت نسبت می‌دهد و برای آنچه می‌خواهد باور داشته باشد توجیهاتی دست‌و‌پا می‌کند. مقصود از توهم، عقیده یا انتظاری است که مبتنی بر آمال و آرزوهاست، نه بر چیزی که آدمی برای واقعی‌انگاشتنش دلیل دارد... و مقصود از تخیل، فعل یا فرآیندی است که آدمی در آن آگاهانه چیزی را تصور می‌کند که قبلا، هرگز، در عالم واقع، آن را کاملا ادراک و احساس نکرده بوده است. یعنی کسی بتواند با ویژگی‌های خاص خودش و در وضعیتی که قرار دارد خود را جای «دیگری» قرار دهد که با ویژگی‌هایی دیگر و در وضعیتی دیگر قرار دارد و بتواند به دنیا، احساسات و عواطف او نزدیک شده و کنش و واکنش‌های او را بهتر فهم کند... ملکیان با اشاره به قاعده زرین (با دیگران فقط چنان رفتار کن که می‌خواهی که در همان وضع‌وحال با تو رفتار شود) نقش توهم را در قلمرو اخلاق بسیار منفی خوانده و با اشاره به این نکته که: «قاعده زرین با نگاهی سروکار دارد که حتی برای ابتدایی‌ترین نوع اخلاقی‌زیستن نیز ضروری تلقی می‌شود و آن نظرگاه این است که بکوشیم تا خود را در جای کسانی که اعمال ما بر آنان اثر می‌نهد قرار دهیم و از این طریق، با گرایش طبیعی خود به نزدیک‌بینی اخلاقی مقابله کنیم...» ابراز می‌دارد؛ واقعیت این است که هیچ‌یک از ما در جای دیگری نیست و از این‌رو برای درنظرداشتن قاعده زرین، فقط می‌توان از نیروی تخیل کمک گرفت تا نزدیک‌بینی اخلاقی موجب توهم‌زدگی ویرانگر نشود. نزدیک‌بینی اخلاقی چنان‌که وی توضیح می‌دهد، به این معناست که شخص فقط خود را ببیند و دیگران را نیز فقط به نسبت و میزان نزدیکی‌ای که با خود او دارند ببیند و بر اساس این نزدیک‌بینی، رفتاری تنگ‌نظرانه از خود بروز دهد. آنکه دچار نزدیک‌بینی اخلاقی است برای خودش و برای آنچه به او تعلق دارد در قیاس با هرکس و هرچیز، امتیازی قایل است. خود را محور جهان دانسته و همگان و همه‌چیز و همه مناسبات را با این محوریت تعریف کرده و خود را حقیقت مطلق می‌انگارد، هرچند این امتیازها جایی در واقعیت نداشته باشند! به باور ملکیان، تخیل آدمی را به احساس یگانگی با دیگران سوق می‌دهد و توهم به احساس بیگانگی و خودبرتربینی در آدمی می‌انجامد و جایی برای زیست اخلاقی و معنوی باقی نمی‌گذارد. 3 در کتاب «بین گذشته و آینده» و در فصلی با نام «دموکراسی و خشونت» می‌خوانیم: «نفی خشونت و جلوگیری از تسلط آن بر جامعه، با استفاده دوباره از خشونت امکان‌پذیر نیست. پس باید به عملی پناه برد که ماهیتا نفی خشونت را همراه داشته باشد. تنها عملی که به نظر می‌رسد به شکلی مسالمت‌آمیز قادر به مقابله با خشونت باشد، تفکر است. تفکر درباره مفهوم خشونت همزمان کوششی در جهت فهم و نقد آن و آفرینش روابط جدید اجتماعی جدید، بدون استفاده از خشونت است. تعقل در مورد خشونت، طریقه‌‌ای برای پشت‌سرگذاشتن منطق آن و دستیابی به واقعیتی است که نیروی گفتار و اندیشه را بر سیاست خشونت و خشونت سیاسی ارجح می‌داند.» نویسنده بر اساس آنچه آرنت در کتاب «سنت پنهان» نوشته است: «من سال‌ها پیش در 27 فوریه 1933 به طورکلی از فلسفه کناره‌گیری کردم و به سمت تحقیق درباره سیاست رفتم» و نتیجه می‌گیرد که رخدادهای تاریخی و شکل‌گیری نازیسم و استالینیسم او را از جهان فلسفه به دنیای سیاست کشانده تا به واکاوی دلایل و علل اساسی خشونت‌های ایدئولوژیک و توتالیتاریسم در اروپا بپردازد. به تعبیر نویسنده کتاب «بین گذشته و آینده» جدایی آرنت از استادش -مارتین هایدگر- به‌دلیل عضویت او در حزب نازی نشانه گسست او از بی‌مسوولیتی فلسفه است: «از دیدگاه آرنت، هایدگر فیلسوفی است که به جهان پشت می‌کند و به‌جای چشم‌دوختن به جامعه انسانی همچون طالس به ستارگان می‌نگرد و با افتادن در چاه به سرنوشت او دچار می‌شود. به عبارت دیگر برای هانا آرنت، هایدگر نمونه خطری است که فلسفه قادر است برای سیاست به وجود آورد.» نویسنده ابراز می‌دارد؛ از نظر آرنت دلیل وجودی اردوگاه‌های مرگ نازی‌ها و گولاگ‌های استالینی انهدام کثرت بشری و تقلیل انسان‌ها به یک نوع انسان است. توتالیتاریسم فردیت انسان‌ها را خرد می‌کند و آنها را به هیچ تقلیل می‌دهد تا حدی که هیچ‌کس دیگر دیده و شنیده نشود. به نظر نویسنده، توجه آرنت به ایدئولوژی‌های توتالیتر قرن بیستم در امتداد پژوهش او در مورد سیاست مدرن است و حذف خشونت‌بار دیگران نه‌تنها یک وسیله برای پیشبرد اهداف دیکتاتوری، که خود بخشی از ساختار سیاسی جامعه است: «به همین دلیل، در چنین ساختارهایی شهروندان از یکدیگر می‌هراسند و ما با بحران شهروندی روبه‌رو هستیم. از نظر آرنت، این بحران شهروند با بحران اندیشه همراه است، زیرا در چنین فضایی جایی برای بحث و گفت‌وگو باقی نمانده است. به‌گفته آرنت، از آنجا که فکر خود امری گفت‌وگویی است (زیرا در جهان مشترک انسان‌ها معنا می‌یابد) بنابراین پایان گفت‌وگو به‌منزله پایان تفکر است. از آنجا که فکرکردن به انسان‌ها قدرت داوری در مورد شر را می‌دهد، بنابراین عدم تفکر قدرت مبارزه با شر را از آنان می‌گیرد. به عبارت دیگر، اگر اندیشیدن در جست‌وجوی معنابودن و پرسش طرح‌کردن در مورد جهان و درباره مسوولیت انسانی در جهان است، پس عدم طرح پرسش عدم مسوولیت فردی را به‌همراه دارد. به گفته آرنت، چنین وضعیتی را می‌توان در وجود شخصیتی چون آدولف آیشمان، جنایتکار نازی دید که خود تجلی ابتذال شر است. استفاده آرنت از کلمه ابتذال و ربط آن به مفهوم شر به‌منزله کم‌بهادادن به مسوولیت آیشمان در تدارک و عمل جنایت‌های نازی در بازداشتگاه‌های مرگ نیست. از نظر آرنت، ابتذال شر ویژگی فردی است که به‌طور کامل قابلیت اندیشیدن و داوری در مورد اعمال خود را از دست داده است. او معتقد است که یکی از بزرگ‌ترین جنایت‌ها نیندیشیدن است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.