|

شکل‌های زندگی: ایده‌های باختینی در داستان‌های سیمین دانشور

پایان‌ناپذیری روح

نادر شهریوری (صدقی)

«پسر پاشو یک خوشه خرما از نخل وقفی سید بکن، مهمان داریم. ناخدا عبدل است که زیر کپر نشسته.»1 این را میزبان به پسرک نمی‌گوید بلکه در جریان سیال ذهن ناخدا عبدل پژواک صدای دیگری است که ناخدا آن را بر زبان می‌آورد. ناخدا عبدل تنها راوی داستان سوترا نوشته سیمین دانشور است، بخش مهم این داستان گفت‌وگو است اما این گفت‌وگو میان دو طرف انجام نمی‌شود بلکه صحبت‌هایی است که آزادانه در فکر و ذهن یک شخصیت واحد - ناخدا عبدل- جریان می‌یابد بنابراین نگارش متفاوتی می‌طلبد سبکی در میانه گزارش‌نویسی، توصیف واقعی و گاه خیالی چیزها و آدم‌ها. ‌گاه ناخدا زندگی خود را شرح می‌دهد «من و مادرم و میمونم شب‌ها قاطی جمعیت در میدان بزرگی روی زمین می‌خوابیدیم، یادم است یک قوطی کمپوت خالی داشتیم که می‌رفتیم و از فواره وسط میدان پر از آبش می‌کردیم.»2 و گاه از ملاقاتش با پری دریایی می‌گوید، زنی مهربان و غمگسار که به او وعده خوشبختی می‌دهد «نق به جانم نزده، من هم هوایش را داشته‌ام که بهش بد نگذره، نه من خواسته‌ام او را اسیر خود بکنم و نه او مرا اسیر کرده، به کجای دنیا برمی‌خورد و به چه کسی ضرری می‌رساند؟ اگر پریزادی دیده باشم که به من گفته باشد غصه نخور ناخدا، دنیای بهتری در پیش است، دنیای زنی شاد و غمگسار و همراه مرد، نه برده او، دنیای مردی برازنده چنان زنی، دنیای بچه‌های شاد و سیر و پوشیده و عزیز و نه بی‌پناه.»3 «پایان‌ناپذیری» مفهومی باختینی است،‌ این مفهوم مهم بر تمام نشدن، پیچیدگی و پیش‌بینی‌ناپذیری ظرفیت روح آدمی تاکید می‌کند. اینکه آدمی کاملا فهمیده نمی‌شود، درک نمی‌شود و حتی شناخته نمی‌شود که گاه حتی برای خودش هم ناشناخته می‌ماند. به همین دلیل می‌توان با او به گفت‌وگو نشست، گفت‌وگویی که همواره گشوده است و پایان ندارد زیرا روح آدمی پایان‌ناپذیر است. به‌نظر می‌رسد دیدگاه باختینی پیش از آنکه محور نگاه‌های متاخر پست‌مدرنی باشد ریشه در اندیشه مسیحیت و نئوکانتی داشته باشد.» هر دو اینها - مسیحیت و مکتب کانتی جدید- بر ظرفیت،‌ ارزش و روح مخفی بالقوه بی‌نهایت فرد تاکید می‌کردند. باختین رمان‌های داستایفسکی را چندآوایی می‌داند و آن را می‌ستاید. این چندآوایی علاوه بر شخصیت‌پردازی استثنایی که داستایفسکی ارایه می‌دهد با پایان‌ناپذیری و پیش‌بینی‌ناپذیری روح نیز ارتباط می‌یابد. پایان‌ناپذیری روح، ریشه در باوری مسیحی و مذهبی دارد که داستایفسکی به آن باور داشت، از نگاه باختینی در رمان‌های داستایفسکی هر یک از کاراکتر در حکم یک ملودی هستند که برآیند آنها نغمه سراسری و نهایی را می‌سازد به همین خاطر در رمان‌های داستایفسکی راوی نه یک فرد که افرادند یا گاه راوی خود را به شکل‌های متفاوت حتی متضاد معرفی می‌کند. ناخدا عبدل شخصیتی چندبعدی و پیچیده است که او را در یکی،دوجمله نمی‌توان شناخت زیرا ارواح درون او هر یک ساز خود را می‌زنند و به اصطلاح ملودی خود را می‌نوازند، ناخدا خود در برآیند این ملودی‌ها قرار می‌گیرد و گاه بنابر مقتضای زمان یا حس و حال و گاه حتی بر مقتضای روان‌پریشی‌اش به هر کدام اجازه می‌دهد تا او را به یک فرم و قالب درآورند و این البته به خاطر پیچیدگی و پیش‌بینی‌ناپذیری روح است: «دشمنانم می‌گویند ناخدا عبدل قاچاقچی است، مدت‌ها برازجان زندانی بوده، زن و بچه‌اش را ول کرده با رستم عشق می‌کند. عده‌ای می‌گویند بابا ایوالله مگر ناخدا عبدل نبود که با جری در افتاده؟ عده‌ای می‌پرسند: ناخدا عبدل را می‌گویی؟ همان که شاعر است و به اندازه موهای سرش کتاب خوانده؟ طاهرخان در زندان برازجان می‌گفت: چه صدایی داری، مثل مخمل نرم است، یک دهن دیگر بخوان تا حال بکنم»5 سوترا داستان واقعی است و ناخدا عبدال شخصیتی خیالی نیست، ممکن است بتوان او را این‌طرف و آن‌طرف پیدا کرد. حتی ممکن است هنوز هم زنده باشد. اما نهایت داستان چندان روشن نیست به همین دلیل ایده‌ حاکم بر داستان چندان راحت به دست نمی‌آید، عده‌ای بر حالت تعلیق در داستان تکیه می‌کنند اما به‌نظر می‌رسد نویسنده بیشتر بر پیش‌بینی‌ناپذیری زندگی تاکید داشته باشد. سوترا در زبان سانسکریت به معنای سوره امید است و امید در نگاه سیمین دانشور در پایان‌ناپذیری زندگی و عشق به دیگری معنا می‌یابد. در داستان کوتاه «به کی سلام کنم» از همین مجموعه زندگی زن سالخورده به نام کوکب‌سلطان روایت می‌شود که تنها و بی‌کس است، دوست آشنایی ندارد و حتی از دیدار تنها دختر و نوه‌اش نیز محروم است، تنها ممر درآمدش پول اندک بازنشستگی است که آن هم کفاف زندگی‌اش را نمی‌دهد و بنابراین تنها کاری که برایش می‌ماند نفرین‌کردن این و آن است که آن را هم فقط برای خنکی دلش یا تسلای آزردگی و رنجش از زمانه نثار این و آن می‌کند. با این حال اتفاقی در آخر داستان می‌افتد که باعث می‌شود کوکب‌سلطان از روال زندگی‌اش فاصله بگیرد و با خود مواجه شود و آن، موقعی است که کوکب‌سلطان به زمین می‌خورد و آشغال گوشت از دستش می‌افتد و ولو می‌شود. در آن وقت ناگهان با دیدن زن و مرد جوانی که برای کمک به طرفش می‌آیند امید در او جوانه می‌زند: «قلب کوکب‌سلطان بدجوری می‌زد و دهانش تلخ بود با این حال به روی زن خندید، ناگهان خیال کرد که این جوان دامادی است که آرزو داشت داشته باشد اما نداشت و این زن دختر خودش است، بعد اندیشید که تمام مردم شهر قوم و خویش و کس‌وکار او هستند و از این اندیشه یک‌آن دلش خوش شد و رو به همه سلام گفت»6 همین اتفاق برای ناخدا عبدل می‌افتد او بعد از آن همه ماجرا که برایش پیش می‌آید به ناگاه تحت‌تاثیر طاهرخان قرار می‌گیرد. مواجهه با طاهرخان در زندگی ناخدا همان نقشی را ایفا می‌کند که کوکب‌سلطان در مواجهه با آن زن و مرد جوان تحت‌تاثیرشان قرار می‌گیرد. پایان داستان سوترا آغاز ماجراهای دیگر است زیرا روح پایان‌ناپذیر است شاید در آخر ناخدا عبدل مانند کوکب‌سلطان تصمیم بگیرد رو به همه سلام کند. پی‌نوشت: 1، 2، 3، 5 ،6 - سوترا و به کی سلام کنم از مجموعه داستان به کی سلام کنم سیمین دانشور 4- گفت‌وگوی متنی در ادبیات ص 77

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.