نگاهی به کتاب «فلسفه اگزیستانس»
یاسپرس و تثلیث وجود، حقیقت و واقعیت
«فلسفه اگزیستانس» نخستینبار در اواخر دهه 30 قرن بیستم بهعنوان یک رشته سخنرانی به دعوت آکادمی آلمانی فرانکفورت به جامعه فلسفی عرضه شد. یاسپرس درحالی مشغول مهیاکردن این سخنرانیها بود که نازیها او را از کرسی استادیاش در هایدلبرگ برکنار کرده بودند و او میدانست برای آخرینبار است که در آلمان سخن میگوید. یاسپرس از این موقعیت برای ارایه گزارشی از فلسفه اگزیستانسیالیسم استفاده کرد. او مینویسد: «در این تهدید کامل، من سعی کردم در برابر عقل سر تعظیم فرود آورم، به علوم متعهد باشم، از آنچه اساسی بود آگاه شوم و به بنیان همه موجودات بیندیشم.» یاسپرس در این سخنرانی مطالبی را گفت که میتوانست بیخطر گفته شود: فقط فلسفه. اما آنچه در این سخنرانیها ایراد شد به قول یاسپرس بیان شرایط آن زمان نبود، هرچند در فضای مایوسانه آن دوره شکل گرفته بود. همانطور که در یادداشت ویراستار کتاب، جان اوستین آمده است: «او برای این کار سخنرانیهایی آماده کرد که بهطور مستقیم و به نحو گویایی با مخاطبانش سخن میگفت و از آنجا که اجازه نداد حوادث تاریخی 1937 مفاد سخنرانیهایش را تعیین کنند، این سخنرانیها همچنان با قدرت و صراحتی
کاهشنایافته با ما سخن میگویند. امروز «فلسفه اگزیستانس» دستکم سه هدف را محقق میکند: 1- بسیاری از جریانهای فلسفه وجودی را در معرض دید قرار میدهد، 2- شرحی عالی از موقعیت خود یاسپرس به دست میدهد و 3- با مثال ثابت میکند فلسفه برای اینکه وجودی و متعهد باشد نیازی ندارد که نامعقول، ضدعلمی، ژورنالیستی یا موعظهوار باشد.» یاسپرس در این کتاب میکوشد دیدگاه عمومی را در مورد اگزیستانسیالیسم که از آن فلسفهای بدبینانه و نامعقول ارایه داده بود اصلاح کند. همچنین او مدعی است که اگزیستانسیالیسم بخشی از جریان اصلی فلسفه غربی است. «از زمانی که سقراط ارزش زندگی وارسیشده را اعلام کرد وظیفه فلسفه، ارایه تبیینی متفکرانه از هستی بشر و ایضاح و روشنساختن زندگی بشری بوده است. فلسفه این دو وظیفه را با پرسشهای نقادانه در بسیاری از حوزههای تجربه بشری و با طرح تبیینهای هستیشناسانه از واقعیت انجام داده است. در تلاش قبلی، فلسفه تخصصهایی مانند منطق، اخلاق، معرفتشناسی، فلسفههای دین، علم، ذهن، هنر و مانند آنها را بسط و توسعه داده است». یاسپرس در این کتاب در تلاش است تا نتایج فلسفه و اندیشهاش را در تصوری از کلیت وجود به دست
آورد. یاسپرس کوشید این دو وظیفه فلسفی را با روشهای انتقادی و عقلانی در سنت اگزیستانسیالیسم تحقق بخشد. او ضمن تاکید بر این مساله که فلسفه نمیتواند نامعقول باشد چراکه تنها ابزارش عقل است، نشان میدهد فلسفه همچنین نمیتواند بیان یک نظر ذهنگرایانه و خاص باشد چون باید معقول و قابل انتقال به دیگران باشد. اما از آنجا که دغدغه فلسفه بیشتر معطوف به انسان در شرایط فیزیکی، تاریخی، اجتماعی و شخصی واقعیاش است از اینرو، نمیتواند و نباید هستی آدمی را به یک یا حتی چند بُعد تقلیل دهد؛ مسالهای که فلسفه مبتنی بر سنت اگزیستانسیالیستی که یاسپرس در سازوکار و فضای آن میاندیشید، فلسفه را در قرنهای نوزدهم و بیستم متهم به عدول از آن اصول کرده و انحراف کرده بود. سنتی که مبانی اگزیستانسیالیستی را واکنشی در برابر فلسفهپردازی شبهعلمی میداند و میکوشد بر وضعیت انضمامی انسان که اندیشه فلسفی از آن پدید میآید، متمرکز باشد. مطابق آنچه یاسپرس در این کتاب ایراد میکند، فلسفه وجودی نه جدید است و نه در اساس با آنچه معمولا از نام فلسفه دریافت میشود، متفاوت است. یاسپرس در سخنرانی مقدماتی، تاکید دارد که فلسفه اگزیستانسیالیسم
بخشی تام و تمام از آن چیزی است که او فلسفه آغازین و واحد مینامد. هرچند در مقدمه میگوید: «از من دعوت شده است که درباره فلسفه وجود سخن بگویم. امروز بخشی از فلسفه با این نام خوانده میشود. اصطلاح مشخص وجود تاکیدی است بر این نکته که این فلسفه مربوط به عصر حاضر است. درواقع آنچه فلسفه وجود خوانده میشود فقط صورتی از فلسفه یگانه و آغازین است.» یاسپرس در این کتاب به تبیین مفهوم «وجود احاطی»، «حقیقت» و «واقعیت» میپردازد. مفاهیمی اساسی در فلسفه یاسپرس که خوانشی متفاوت در سنت اگزیستانسیالیسم بود. وجود احاطی عنوانی است برای صورت آگاهی ما از وجود که اساس هر نوع معرفت علمی و عرف ماست و در اسطورهها و شعائر مذهبی بیان میشود، اما هرگز نمیتواند به شیء تبدیل شود. یاسپرس در دو سخنرانی آخر خود درباره حقیقت و واقعیت بحث میکند که هر دو مفهوم باید در برابر وجود احاطی و حالاتش و با توجه خاص به اگزیستانس و استعلا در نظر گرفته شود. نزد یاسپرس واژه حقیقت در هر یک از حالات وجود احاطی، معنای خاصی دارد. حقیقت در سطح وجود، حقیقت برای آگاهی و حقیقت اگزیستانس یگانه سطوحی است که یاسپرس مفهوم حقیقت را در آنها دنبال میکند. اما
واقعیت صرفا بهگونهای تاریخی و برحسب نمادهای خاص قابل درک است. از اینرو، هیچ تفسیر مناسبی در مورد آن نمیتواند وجود داشته باشد. از اینرو، یاسپرس در پایان سخنرانی «درباره حقیقت» مفهومی از عقل را بسط میدهد. یاسپرس در سطور پایانی کتاب میگوید: « ... خود مطالب، از موقعیت تاریخی چنان کم تاثیر پذیرفتهاند که من نمیتوانم حتی یک جمله در آن بیابم که وابسته به زمان و بنابراین منسوخ باشد. آنجا که آدمی از وجود احاطی، از حقیقت و واقعیت، سخن میگوید، آنچه او میگوید حتی در غیاب مصائب فوقالعادهای که این افکار در آن پرورده شدند، به قوت خود باقی است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.