دموکراسی و اسطوره غار
کارل کوسیک
نبرد غولان عصر مدرن، درگیری و زورآزمایی قدرتهای گوناگون است که در تکاپوی کسب «اقتدار مطلق»اند و برای دستیابی به این هدف از همه امکانهای تکنیکی عقل استفاده میکنند. «اقتدارمطلق» این خاصیت را دارد که مردم را آنچنان که هستند به حال خود نمیگذارد؛ بلکه آنها را برای احتیاجهای خود دگرسان میکند، به نهادشان رسوخ میکند، بر آنها سلطه مییابد آنها را به اشغال خود درمیآورد و برای غایتهای خود به کار میگیرد.1 در این زمانه اقتدار مطلق، قدرتهای کشتاردهنده و اشغالگرند. ما امروز شاهد آنیم و چنان است که پیامد این نبرد را میدانیم. از سه مدعیان برتری، دو قدرت آن- نازیسم و بلشویسم - شکست خوردند و تاج پیروزی نصیب دموکراسی غرب شد. اما آیا دموکراسی جهانی واپسین پیروزی است یا فقط بر آن دو پیروز شد - که هر یک از آنها یکی از شقهای حل خونین گروتسک (ناساز) عصر مدرن بوده - و مخالف حقیقی تازه با تمام تهدید و هیولای خود علیه آن قد میافرازد؟ آیا این «اقتدار مطلق» همزیستی سیاسی دولت، حزب، رهبر، یعنی یک سیاست تمامیتخواه (توتالیتر) است یا همزیستی ماورایطبیعی (گسترشیابی اقتصاد، تکنیک، علم) است که سیاست و فرهنگ را به عنوان
کارافزارها و مجریان خود مقهور میکند. آیا لویاتان عصر مدرن در سیاست متمرکز شده یعنی در این نهاد سنتی غرب یا اینکه در هیکل کلا نو و اخیر؟ از دو پدیدهای که به طور بنیادی بر روند قرن بیستم موثر بودند ریختار (قواره) آن را تعیین کردند و هنوز کماکان بر آن تاثیر میگذارند، یکی با چشمگیری خود «رخنه» (جاباز) میکند آشکارا باز و نزد عموم ظاهر میشود حال آنکه دیگری پوشیده کار (عمل) میکند از چشم اکثریت دور میماند از اینرو چنان مینماید که اصلا وجود نداشته است نخستین این دو پدیده تودهوارگی است همانگونه که گوستاو لوبون در سال 1895 پیشبینی کرد قرن بیستم عصر تودهوارگی است نه فقط تودههای مردم بلکه تودههای محصولات (کالاها) اسلحه، اطلاعات. نهتنها ارتشهای تودهوار علیه یکدیگر قدمرو میروند بلکه اردوگاههای نیستکننده تودههای مردم، قبرهای لاشههای تودهوار، قدمرو مرگ تودهوارند. نهتنها تودههایی که در خیابانها، استادیومها گرد میآیند، همچنین تودههای پابرهنه که از گرسنگی و پیگرد گریزانند. نه فقط تودههای بیکار بلکه تودههای جهانگردان که به اروپا روی میآورند به غربت، در راه جستوجوی تنوع، فرار از یکنواختی،
بیهودگی و ملالآوری. نهتنها تودههایی که در ستونهای قدمرو با لباسهای متحدالشکل ردیف شدهاند. بلکه همچنین تودههای بیننده تلویزیون که مشاهدهگر کودکان دستبهگریبان مرگ از گرسنگیاند یا جنگ برقآسا که بهواقع فقط مثل یک «عمل جراحی» با دستیازی به مدرنترین تکنیک و با کارایی و دقت، دشمن را از پای درمیآورد. قطب مقابل تکمیلکننده ضروری تودهوارگی رهبریت است. تودهها و رهبران دوجنبه پدیده واحدند. تودههای سرگردان و پراکندهشده نیازمند و جویای رهبریاند- خواه رهبری آشکار یا پنهان؛ و هر نوع رهبری رهبریهایی که تودهها را به عنوان ابزاری در راستای جاهطلبی و مقاصد خود مورد استفاده قرار میدهند. تودهها به رهبر همچون به کسی مینگرند که راهی برای رهایی از درماندگی نشان دهد، سنگینی بار تصمیمگیری را از گرده آنها بردارد؛ یعنی موجب آزادی آنها شود و شادی «اعتماد در فرمانبرداری» را به آنان بازگرداند. نظامهای تمامیتخواه قرن بیستم به نحوی به این دعوت زمانه پاسخ میدهند این هر دو پدیده محصول صراحت مدرن و اروپاییاند. سیاست تمامیتخواه به عنوان ارابه سهاسبه دولت حزب و رهبری متحقق میشود که در آن «اسب» اصلی، حزب
است و رهبری به منزله رییس آنها حفظ قدرت میکند. این سیاست خود را فعالیت خلاق وانمود میکند و حتی آن را «عالیترین و غنیترین هنر» مینامد.2 جای تاسف است که منتقدان روحی (معنوی) در سالهای دهه30 پیرو این رازورزیکردن شدند. وقتی که درباره نازیسم از «زیباشناختیکردن سیاست» حرف میزدند و فیلسوفان عصر ما نیز گرفتار آن میشوند - آنجا که نوعی توازن بین خصلت «پوئتیکی» (هنری) سیاست نازیگرایانه و تراژدی روزگار باستان میجویند.3 سیاست تمامیتخواه وانمود میکند که خلق اثر هنری میکند و به عنوان تندیسهپرداز یا معمار(architect) جلوه میکند ولی در واقعیت در یک قلمرو واقعیت، به تکرار و تمام پیامدهای شاکله مدرن: ذهن - عین اقدام میکند. در این مدل رابطه سوبژه با واقعیت به عنوان رابطه سروری حاکم و صاحب ثروت بر موضوع (object)مصادره و سرکوبشده واقعیت میپذیرد. توماس هابز اولین کسی است که هماهنگ با روح عصر مدرن حاکم به عنوان هنرمند (architect) درک میکند و از مردم به عنوان مصالح در بنای استوار و مطمئنی استفاده میکند که دولت است.4 در سال 1832 شلینگ حکم محکومیت موثر خود را درباره فلسفه هگل بیان میکند و یک رشته انتقاد
تمامنانشدنی در این حکم را آغاز میکند. «... این فلسفه با خداییکردن دولت خاتمه مییابد.5 شلینگ مصیبت (زیان، شر) عصر مدرن را در دولت میبیند که بزرگترین هدفش مکانیکیکردن هرگونه استعداد، هرگونه تاریخ و هرنوع سازماندهی است. دولت یک دور (حرکت) متداوم (perpetuu mmobile) است که هیچگاه به کمال (فرجام) نمیرسد و از همینرو پیوسته چرخها، میلهها، اهرمها و پیوستهایی به آن اضافه میشود و این تا به بینهایت ادامه مییابد و چون دولت با مردم آزاد به عنوان چرخدندههای یک ماشین رفتار میکند، یا باید سلب اعتبار شود (شلینگ سال1796) یا دستکم باید محدود شود (شلینگ سال1832). کار من این نیست که رابطه شلینگ با هگل را بررسی کنم یا درکی را که هگل از دولت دارد، تحلیل کنم. فقط میخواهم توجه دهم که از چهرو هگل در جستوجوی قدرت عقلانی متعادلکننده بود و آن را درست یا نادرست در دولت یافت. در همان حال که شلینگ جوان هشدار میداد که دولت یک مکانیسم کُشنده و تهدیدی برای آزادی بشر است، هگل جوان ضمن بررسی اقتصاد سیاسی انگلستان، پدیدهای کشف کرد که درست عکس هرگونه سازوکارپذیری، سنگوارهشدن و خود-انگیختگی است: مجموعه روابط
اقتصادی عصر مدرن به گفته هگل همچون یک حیوان وحشی رفتار میکند؛ بنابراین به اقتداری نیاز است که آن را به عنوان یک حرکت عنصری و کور، رام (تربیت) کند. روابط اقتصادی مدرن «یک نظام عظیم همبستگی و وابستگیهای متقابل اجتماعی است که با زندگی آنچه مرده است حرکت میکند و در حرکت خود کورکورانه و بهطور عنصری مثل حیوان وحشی به هرکجا سر میکشد، پس لازم است پیوسته مهار شود و آن را تربیت کرد.»7 در نخستین سالهای جنگجهانی اول در خاک آلمان تشکیلاتی شکل میگیرد و به کار میافتد و پویایی آن آزمایش و توصیف میشود که در توسعه و تجاوز خود یادآور «حیوان وحشی» هگل است و میشود آن را به عنوان سلف ناکامل خود بهشمار آورد. سه قلمرو واقعیت بشری که بهطور سنتی وابسته به یکدیگرند. اقتصاد، تکنیک، علم- در یک تشکیلات همزیایی با یکدیگر رشد میکنند که به همراه تودهوارگی پدیده تعیینکننده عصر مدرن میشود. این رشد به عنوان یک توسعه بیحدومرز واقعیت میپذیرد، همه مرزها را با ارتقا و افزایش خود درمینوردد. این همزیایی نهتنها دارای قدرت جادویی است که نیروهای تیتانی (غولپیکر) را بیدار میکند و سازمان میدهد و آنها را در خدمت بخشی از بشریت
مینهد، بلکه ضمنا دوره پویایی و حرکتی را آغاز میکند که در اصطلاحهایی همچون: بلعیدن، غورتدادن، گردآوردن، انباشتن و مصرفکردن بیان شده است. زمان بسیجکنندگی (همگانی) فرامیرسد. امکان دارد همهچیز روند نامنقطع چیزها، اطلاعات، مردمان را به فرمان و اشاره مرکز رهبریکننده به حرکت و تحرک درآورد، شکل داد، اداره و کنترل کرد. هنگامی که در جریان جنگجهانی اول، والتر راتنائو (Rathenau) عبارت: مواد خام، تدارک را به زبان میآورد، آنچه بیان میکند بیش از اندیشهوری است و یک درخواست است. مساله دیگر صرفا تامین مواد خام برای پیشبردن جنگ نیست، بلکه تغییر و برگرداندن همهچیز است: مردم و طبیعت، قابل بازسازی مواد خام و مصالح بسیجکردن تمام و کمال. واقعیت به انبارهای موادخام دستکاریشدنی و انرژی تبدیل شد و این دگردیسی تمام و کمال است: همچنین آنها که بسیجکردن را تدارک میبینند، [جامعه را] اداره میکنند و امر میکنند، خودیت خویش را از دست میدهند و به عناصر و متعلقات نظام در حال کار، تغییر میکنند. جنبههای اساسی جنگ و اقتصاد جنگ، دقیقا آنچه که پیشبینی شده بود 8 بخشهای ناجدا، طبیعی و بدیهی صلح و زندگانی مسالتآمیز شدند.
اصطلاحهایی همچون «کمونیسم جنگی»، «جبههفرهنگی»، «مبارزه برای غله» فریب است، زیرا این گمانه را تداعی میکنند که گویا مساله، باقیماندههای جنگ یا نظامیکردن جامعه است، حال آنکه در واقعیت در اصطلاحات ذکرشده نظامی یا خنثی یا صلحآمیز، آشکارا یا پوشیده، خصلت متجاوز خود بنیانهای عصر مدرن سخن را دارند. همزیایی اقتصاد، تکنیک، علم تشکل خاصی در شیوه ویژه زمانبندی (زمان) است، جابهجایی (فضا) و حرکت است. شتاب و ناآرامی عصر مدرن، هر بخش زمانی را به نقطه گذار صرف تکامل بعدی فرومیکاهد که بدون توقف به پیش میرود و ادامه مییابد و به این سبب هرگونه کمال را اساسا منتفی میکند. میتوان پرسید که چرا منتقدان سوسیالیست سرمایهداری وجود این همزیایی را در نظر نمیگیرند و چرا مولفان محافظهکار نشان دادند که در توصیف و تحلیل واقعیت توجه بیشتری به آن دارند. البته نتایج این نادیدهگرفتن بسیار سرنوشتساز بود. در سال 1913 روزا لوگزامبورگ یک جمله شگفتانگیز بیان کرد، جملهای که لوکاچ آن را هشتسال بعد نقل کرد بیآنکه محرکی برای درنگ فکری او بر واقعیت نو شود: «اگر چنین است که شیوه تولید سرمایهداری قادر است رشد بیحدومرز نیروهای
مولد را تامین کند، بر پیشرفت اقتصادی نمیتوان پیشی گرفت.»9 مارکس و لوگزامبورگ مشروعیت امکان و ضرورت تاریخی سوسیالیسم را اینگونه توجیه کردند که سرمایهداری در مرحله معینی از رشد خود با محدودیت درونی برطرفنشدنی مواجهه میشود و دیگر قادر نیست به عنوان نظام تولیدی توسعه یابد. سوسیالیسم وظایفی را انجام میدهد که سرمایهداری از عهده انجام آنها بر نمیآید: رشد بیحدومرز نیروهای مولد به عنوان پیششرط رشد غنی و همهجانبه افراد. اما در لحظهای که پراکسیس نشان میدهد که همزیایی اقتصاد، علم و تکنیک به معنای پویایی محض است که بیحدومرز دامنه مییابد و متکامل میشود بیآنکه با نوعی مرز درونی مواجهه شود، توده پیشبینیناشونده دستساخته (Artifact)ها، تولیدات، اطلاعات را تولید میکند و «رشد نیروهای مولد» را بهطور نامحدود تامین میکند، سوسیالیسم دیگر دگرش یا بدیل (Alternative) سرمایهداری نیست. از همان لحظه، حقانیت تاریخی آن سر میآید و یک امر بیهوده و عبث میشود هرگونه کوششی برای تحقق آن از همان اول رنگ رازورزی (mystification) به خود میگیرد که موجب میشود(Real sozialismus) (سوسیالیسم واقعی) بهدنبال سرمایهداری
لنگلنگان راه افتد بیآنکه قادر باشد به آن برسد یا حتی بر آن پیشی گیرد. طعن تاریخ اینکه: رویدادها از سوسیالیسم پیشی گرفتند، پیش از آنکه سوسیالیسم کلا شروع به تحقق کند. غول واقعی که اشکال اجمالیاش از آغاز قرن (قرن بیستم) پیوسته روشنتر شکل میگیرد، راه پیروزمند دوجانبهای خود را در کرهزمین پیش میگیرد: برای اقلیت تولید رفاه میکند و طبیعت و مردم را تباه میکند. حاکمیتش با مقاومت روبهرو نمیشود و بدیل یا دگرشی برای رهایی از آن وجود ندارد. لویاتان بهعنوان وحدت خدا و انسان، حیوان و ماشین تشخص یافته است، بهعنوان (ماشین ماشینها(machina machinarum)بر خشکی حکومت میکند، دومین هیولای کتاب مقدس بحمُت بر دریا فرمان میراند. آیا «اقتدار مطلق» عصر مدرن که مردم را دگردیسه میکند و به نهادشان رسوخ میکند: دولت مطلق این عظیمترین ماشین، ابرانسان مصنوعی که محصول نکتهسنجی (زیرکانگی)، (10) یا ارابه سهاسبه توتالیتر حزب، دولت، رهبر است که سیاست خود را همچون الگو و سازماندهی، واقعیتپذیر میکند، در آن از «مواد خام توده مردم» سازمان مستحکم ملت و مردم (das volk)را تشکیل میدهد یا اینکه همزیایی پویای اقتصاد، تکنیک و علم؟
آیا دوران لویاتان با شکست نازیسم و از همپاشی بلشویسم به سر آمد و بشریت دیگر تحت سلطه نیروهای دشمن بیگانه نیست؟ آیا لویاتان مدرن با مکانیسم یا همزیایی خاص به تمام و کمال عمل میکند، دامنه مییابد و گسترده میشود؟ وقتی سهگانه اقتصاد، علم و تکنیک را بهعنوان تشکیل همزیایی بررسی میکنیم، به این نتیجه میرسیم که آن صرفا تجسم و جلوه بیرونی «اقتدار مطلق»ی است که آشکارا و پوشیده به منزله حکمران مطلق(dominus absconditus) تاثیر میگذارد. همزیایی تجسم «روان» پنهان است که بر تمامی سازمان فرمان میراند. این روح خاص، spiritus agens(روح عامل) توسط همزیایی بهمثابه کارافزار خود بر واقعیت مدرن حاکم است و به همراه فراآوردن ثروت و تجمل هوسرانانه برای اقلیت برگزیده تمامی کرهخاکی را غارت میکند؛ نهتنها طبیعت و زیستبوم، بلکه همچنین مردم و احساس و عاطفهشان را تباه میکند. حاکم پوشیده و همه توان زمانه شیوه حاکم پیشرو است که مجموعه عقاید و نظرات نیست بلکه مجموعه شیوههایی است که مردم و اشیا را جابهجا میکند و رتقوفتق میکند که در کجا، چه جایی و در چه زمانی قرار میگیرند و چگونه نظم میگیرند و به چه نحو حرکت میکنند.
این حاکم مخفی فقط صاحب قدرت نیست بلکه بداندیش، کینهتوز نیز هست: مردم ر ا به بازی میگیرد، دچار این توهمشان میکند که آنها آقای همهچیزند، بر طبیعت، بر آب و خاک چیرهاند و چهبسا که در آینده بر افلاک یا بخشی از آن تسلط یابند، ولی در حقیقت آنها را به افراد فرمانبردار دگردیسه و به متعلقات نظام حاکمیت خود تبدیل میکند. تاریخ عصر مدرن از این لحاظ یک واقعه دراماتیک است که در آن انسان- سوبژه که از قید ضوابط مرجعیتهای کلیسایی قرون وسطایی و جهانی رهیده و اراده کرده است هرچیز را برای خود روشن کند و با عقل بسنجد، - موضوعی به او روحیه شاداب بخشیده است- حال دچار تعویض طعنآمیز وابستگی به موقعیتی شده که محصول خود اوست. موضوع، تشکلی شده است که آیینه قدرت خود او، برای آرامش، برای مطبوعکردن زندگانی و نهفقط برای زندگی خوب، خلق کرده است. همهچیز تابع نظام متجاوز تولید و مصرفکردن کالا، اطلاعات و خوشگذرانی میشود. هر آن چیزی که وجود دارد، طوری جاسازی و رتق وفتق داده شده است که بهعنوان متعلقات نظامی در خدمت آن قرار گیرد که بنیادش یک وارونگی به دو معنای مفهوم است: حرکت به بالا، از غار [افلاطونی] به فضای آزاد، کژاندن
روشنگری کانت و انحراف آن به نوع دیگر حرکت، به حرکت افقی که در آن به مقیاس سرسامآور مدام تکرار میشود دوم اینکه در این حرکت دگردیسکننده واقعیت تعویض مییابد، حالت تاریخی ناحقیقت- آنجا که انسان از سوبژهبودن میافتد و به قربانی و به ابژه شبه- سوبژه رازورز تغییر میکند که کارکرد نظام جامعه صنعتی با آن عمل میکند. آن انرژی که بشر و طبیعت آن را در اختیار دارند، توسط بلع سیریناپذیر انتقال مییابد و به حساب خیر مورد سوم نهاده میشود که آن را گرد میآورد، انبار میکند، توزیع میکند و سبکسرانه برای مقاصد فرعی و فاقد ارزش به باد داده میشود به این سان نتیجه کل فرآیند چیزی جز مقهورکردن طبیعت نیست که قدرت و استعداد خود را برای دفاع در برابر تجاوز روزافزون از دست میدهد و انسان بیقدرتی که روح و استعداد خود را به نظامی واگذار میکند که خود بخش گوشبهفرمان آن است. ارسطو - بنا به نوشته سیسرو- با وحشت به این امکان میاندیشید که بشریت در غاری بزید مجهز به همهگونه راحتیهای زندگانی و دارای وسایل و اشیای هنری و این فضای تشکیلیافته بسته را خانه و وطن خود بپندارد و یگانه واقعیتی به شمار آورد که سوای آن هیچچیز دیگر
وجود ندارد. اهالی این غار مردمان سیری یافتهاند که در اثر تعلیم و تربیت وارون، دژاندام، شدهاند، مانند موشهای کور، مدفون زرق و برقاند، نه احساس میشناسند و نه خورشید11. برعکس، چنان مینماید که بخشی از بشریت مدرن چندان ناراحت از آن نیست که زندگانی خود را در شرایطی میگذرانند که از بسیاری جنبهها یادآور غار افلاطون است. چرا؟ برای آنکه غار مدرن در تفاوت با فضای ایستای بسته ارسطو گسترش و دامنه مییابد، رشد میکند و بزرگ میشود؛ آنچنان که این تصور را در اهالی خود برمیانگیزاند که گویی آنها در فضای آزاد و باز بهسر میبرند. غار وسعتیابنده به اینسان بزرگ و فضاگیر میشود که: هر چیزی با آن ربط پیدا میکند، اشغال میکند و در خود فرومیبرد. اهالی این غار از داشت و مازاد هر چیز ممکن برخوردارند، به همین خاطر احساس نمیکنند که چیزی کم دارند که فاقد اساسی و بنیادیترین چیزهایند که آنچه اساسی است از آنها ربوده شده است و زندگانی تجملی خود را بدون شالوده زیبندگی میزیند. اهالی غار فاقد میزان و شاغولیاند که تنها تحت آن واقعیت و جهان تغییر میکند؛ در سایه آن و در آن است که مردمان میتوانند آزادانه با شادی بیشتر زندگانی
کنند. لویاتان مدرن یک هیولاست که مردمان را وابسته به خدمت به خود میکند؛ آنها را بازسازی میکند و با خواستهای رشد خود همسو میکند؛ این یک رشد قاهر تباهکننده است. نه مکانیسم دولت، نه سهاسبگی تمامیتخواه حزب، دولت، رهبر بلکه این، غار توسعهطلب پویای «اقتدار مطلق» زمان ماست که معرف نیرویی است که جسارت دارد مردمان را بپروراند و قالببندی کند.]...[ آیا امروز آنقدر قوه خیال، شهامت، آن اندازه قدرت وجود دارد که در برابر تباهی توسعهیابنده به پا خیزد و در جهت واشکنی آن بکوشد؟ یا اینکه دموکراسی معاصر صرفا مقبولترین شیوهای است که مردم امور خود را با آن در درون غار اداره می کنند، چون که سوای غار چیزی دیگری نمیشناسند و هرگونه فضای بیرون غار را فقط منطقه و سرزمینی تلقی میکنند که در دستور است که در آینده به اشغال و پیوست غار درآید؟ دموکراسی، قدرت مردم است. این اظهار، مطمئن سازنده و پیشپاافتاده این را تداعی می کند که سرچشمه و خروجی دموکراسی یک پرسش دووجهی است: انسان کی است و چیست؟ انسان همواره با این خطر روبهرو است که به «چیز» تنزل کند، به «چی» صرف تغییر کند؛ ولی در همان حال برخوردار از این استعداد است که از هر
تنزلی برهد و به بلندای پیشگام «کی» و. «چه کسی» ارتقا یابد. انسان میان امکان سقوط به همچون «چیزی» گمنام و «آن» و امکان طالع به منِ مسوول در حرکت است. در این حرکت انسان بسته نیست، ولی محدودیت غار است که اراده او را میشکند؛ محدودیتی که این تفاوت را تشخیص نمیدهد و آن دو را بههم میآمیزد. انسان سرور و حاکم بر عالم وجود نیست؛ از اینرو نمیتواند با چیزهایی که هست آنچنان رفتار کند که معمار از خود راضی از مصالح تحت این یا آن شرایط قادر است فقط این یا آنگونه غار بنا کند- سربازخانه بدوی، اردوگاه یا در بهترین حالت نوع تجملی آن. انسان طبق سرشت و رسالت خویش یک همبازی در بازیای است که در آن، واقعیت در رابطه با او به عنوان مثال غافلگیری، پیشبینینشوندگی، راز، سرنوشت، طالع برآمد میکند، تا زمانی که انسان حریص جاهطلبی و آز است و رفتارش با این امکانها به عنوان چیزهای کنترلشونده، دستکاریشدنی است، به ناچار به منزله موجود کور و دیوانه سرش به سنگ میخورد. زبان چکی- این «دخترک» در میان زبانها دستکم گرفته شده- در مورد اصطلاحهای فلسفی گهگاه نکتهسنجانه میدرخشد و در آنها ماهیت پنهان چیزها غفلتا آشکار میشود. چه مردمی
سوبژه دموکراسی است، چگونه بایستی مردمی را تعریف کرد که مردم دموکراسی باشد؟ پاسخ زبان چکی این است: مردم (lid)، مردمانند (lidi) مردم: انسان(clovek)، به صورت جمع (Lide)است (به مثال مقایسه: در آلمانی: das volk, die leute, der mensch، اسپانیایی el hombre La gente, il pueblo روسیcelovek,ljudi,narod انسان، مردم مردمان) انسان پراکسیس است: در مقام پراکسیس فرآورنده کارافزار، دستگاه، سازه بنا، نظام، مجموعه اشیا نیست، بلکه پایهگذار جهان است. آنچه را در کل هست میفهمد و این مفاهمه را به عنوان چالشی درک میکند که از غار به فضای باز بیرون بپرد و در این جهش به بیرون و فراپرش به بنای جهان بپردازد. تا وقتی که مردمان در سحر و نفرین میزیند، قادر نیستند متصور شوند که قربانی تنزل نیروی تخیلاند، طعمه یکنواختی و هویت عقیم رفاه روزافزوناند، در درماندگی و زندگی گیاهی به سر میبرند و به عنوان متعلقات بیقدرت سوبژه دروغین زندگی میکنند. تنها زمانی که نیروی تصور به او میفهماند که غار یگانه واقعیت نیست، آغاز واشکنی رهاییبخش نزدیک میشود. دموکراسی که قادر است در مقابل لویاتان به ظاهر همه- توانای مدرن قد برافرازد و جسارت به
واشکنی رهاییبخش از توسعه غار میکند، نمیتواند نادموکراسی اجتماعی باشد، یعنی انسان را به نظام مصرف فرومیکاهد که حد و مرز ندارند و ارضاکننده نیستند، بلکه باید دموکراسی متافیزیکی باشد، چراکه انسان را به عنوان تاریخیت جهان (جهان تاریخی) درک میکند و او را دعوت به جهانیسازی میکند. دموکراسی، قدرت مردم است که جهان را بنا میکند، در آن مردمان میتوانند خلاقانه زندگانی کنند. (پراگ 1993)
پینوشتها در دفتر روزنامه موجود است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.