کیهانشناسی و چالشهای بیپایان علمی
یافتههای «بایسپ 2» تایید الگوی تورم است؟
سپهر اربابی بیدگلی1 . جعفر خداقلیزاده2
کیهانشناسی به معنی علمی که هدف آن مطالعه تحول و ساختار کلی عالم است، در اوایل سده بیستم میلادی متولد شد. مبنای نظری این علم نوین نسبیت عام «انیشتین» بود و پایگاه تجربی آن مشاهده قانون هابل بود که انبساط عالم را توصیف میکند. اگر در یک تصور ذهنی، زمان را به عقب برگردانیم، انبساط عالم در جهت معکوس منجر به چگالیتر شدن آن در ابتدا میشود. مطابق قوانین شناختهشده ترمودینامیک، این فشرده شدن همگام با افزایش دما خواهد بود تا جایی که کل عالم در مراحل آغازین خود به مراتب داغتر از هسته درون ستارهها میشود. این الگوی کیهانشناسی مهبانگ داغ نام گرفت و این نظریه با کشف تابش زمینه کیهان که بازمانده آن دوران داغ و چگال است، حدود 50 سال پیش تثبیت شد. البته در دهههای 70 و 80 سده میلادی گذشته معلوم شد که الگوی ساده کیهانشناسی نقصهای اساسی دارد. فوتونهای تابش زمینه کیهان هنگامی رها شدند و از آن پس آزادانه به همه جهات شروع به حرکت کردند که عالم فقط 380هزار سال سن داشت. ما هماکنون این تابش زمینه کیهان را از تمامی جهات آسمان به یک اندازه و دما دریافت میکنیم. در نگاه اول جای تعجب دارد فوتونهایی که در این
زمان نسبتا کوتاه خارج از دسترس یکدیگر قرار دارند، به طریقی با یکدیگر همدما شدهاند. این مساله در کیهانشناسی مساله افق نام دارد، زیرا مشکل اصلی کوچک بودن افق یا دامنه تاثیر اندرکنشها زمانی است که جدایی تابش از ماده و رهاشدن آن اتفاق افتاده است. کیهانشناسی در کنار مساله افق با مساله تختبودن عالم نیز مواجه است. طبق نسبیت عام، وجود ماده و انرژی باعث خمیدگی عالم میشود. درکیهانشناسی از تقریبی بهره میبریم که در آن میانگین محتوای ماده و انرژی در تمامی نقاط عالم برابر است و در نتیجه خمیدگی عالم نیز در تمامی فضا یکسان است. شکل ساده بیان مساله تختی این پرسش است که چگونه امکانپذیر است که ماده و انرژی در کل عالم به مقداری وجود دارد که خمیدگی آن با دقت بسیار خوبی صفر است. الگوی تورم کیهانشناسی که در ادامه مورد بحث ما است راهکاری برای حل این دو مساله ارایه میکند و همچنین پاسخی دارد برای مساله دیگری که منشأ ساختارهای کیهانی است. طبق نظریه تشکیل ساختار در عالم، منشأ کهکشانها، خوشههای کهکشانها و کلا هرآنچه در عالم میبینیم، افتوخیزهای بسیار کوچکی هستند که در ابتدا در چگالی ماده و انرژی وجود داشتهاند.
این افتوخیزها در آغاز عالم مانند امواج بسیار کوچکی بودهاند که روی سطح دریا دیده میشوند و با گذشت زمان متحول شده و ساختارهای غولپیکری همچون کهکشانها را تشکیل دادهاند. نظریه رشد این ساختارها به خوبی مطالعه شده و در جامعه کیهانشناسان پذیرفته شده است، اما منشأ اولیه این ساختارها یعنی افتوخیزهای ابتدایی بدون الگوی تورم در ابهام میماند. از آنجایی که در الگوهای رایج، تورم در اثر میدان یا میدانهای کوانتومی ایجاد میشود و این میدانها به دلیل ماهیت کوانتومیشان همواره دچار افتوخیز هستند، مساله منشأ ساختارها نیز پاسخی بهطور طبیعی در الگوی تورم دارد. تورم بهطور کلی به مرحلهای از تحول در آغاز عالم گفته میشود که در آن مرحله، آهنگ انبساط به مراتب بزرگتر از سایر مراحل است. خمیدگی فضا اگر هم غیرصفر باشد، در اثر چنین انبساطی به مقداری بسیار نزدیک به صفر میرسد و تخت بودن عالم از این طریق توجیه میشود. همچنین میتوان تصور کرد نقاطی از عالم که پس از مرحله تورم به ظاهر خارج از افق یکدیگر قرار گرفتهاند، پیش از تورم فواصلی بسیار کمتر داشته و به این ترتیب امکان همدماشدن را داشتهاند. برای اینکه مرحله
تورمی عالم منجر به حل این دو مساله شود، انبساط عالم باید در این مرحله بهطور نمایی باشد و رشد نمایی عالم از یک حد کمینه بیشتر باشد. این حد کمینه معمولا بهصورت توانی از عدد اویلر نشان داده میشود و مقدار آن 60 است، یعنی عالم باید در طول زمان بسیار کوتاهی با ضریبی برابر عدد اویلر به توان 60 افزایش پیدا کرده باشد. در طول 25 سال گذشته، پس از مطرحشدن اولین الگوی تورمی، الگوها و سازوکارهای متفاوتی برای این افزایش اندازه عالم ارایه شده است. فرض رایج به این صورت است که انرژی عظیمی در کل عالم در یک یا چند میدان کوآنتومی ذخیره شده است که هنگام آزادشدن آن، عالم چنین انبساطی با آهنگ نمایی را سپری میکند. نحوه ذخیره و آزادشدن این انرژی بالقوه یا پتانسیل، زمان آزادشدن آن، شکل یا ساختار ریاضی این پتانسیل، تعداد دفعات احتمالی تکرار مرحله تورمی و آهنگ رشد عالم از جمله تفاوتهایی هستند که در الگوهای مختلف تورم موردبحث و بررسی قرار میگیرند. تاکنون تشخیص اینکه دادههای تجربی الگوی تورمی را تایید یا رد میکنند، امکان نداشت و بهتبع آن نمیشد تشخیص داد که کدامیک از سازوکارهای مطرحشده تورم با دادههای تجربی سازگار است.
نظریهپردازان تورم بهمنظور مقایسه الگوهای متفاوت تورم با یکدیگر و با دادههای تجربی که از حالا بهبعد در دسترس خواهد بود، پارامترهای مشخصی را از الگوی تورمی استخراج میکنند. یکی از این پارامترها نسبت گونههای متفاوتی از افتوخیزها هستند که هنگام تورم ایجاد میشوند. دو گونه اصلی این افتوخیزها نردهای و تانسوری نام دارند و نسبت این دو به یکدیگر با نام پارامترr (آر) شناخته میشود. اگر هنگام تورم امواج گرانشی تولید شده باشند، این امواج هم در گونه نردهای و هم در گونه تانسوری افتوخیزها ظاهر میشوند. البته شدت افتوخیزهای تانسوری بهمراتب کوچکتر از نوع نردهای است و به همین دلیل آزمایشهای پیش از بایسپ 2 قادر به تشخیص آنها نشده بودند. این امواج دامنه بسیار کوچکتری نسبت به امواج نردهای دارند و هیچیک از آزمایشهای پیشین از دقت کافی برای اندازهگیری آن برخوردار نبود. اکنون که آزمایش «بایسپ 2» موفق به اندازهگیری امواج تانسوری در تابش زمینهای کیهان و تفکیک آن از نوع نردهای شده است، میتوان برخلاف گذشته که فقط حد بالای پارامتر r تعیین شده بود، مقدار آن را سنجید. مقدار بهدستآمده، از یکسو تاییدی است
بر وجود امواج تانسوری در ابتدای عالم (که خود گواهی بر تاثیرداشتن امواج گرانشی است) و دستاورد بزرگ علمی محسوب میشود. از سوی دیگر مقدار بهدستآمده با پیشبینی الگوهای تورمی سازگار است. البته این کشف مهم مانند بسیاری از موارد دیگر در علم بدون بحث نیست. نتایج آزمایش بسیار مهم دیگری در ماهوارهای به نام پلانک در راه است که هدف آن نیز اندازهگیری نسبت r است. نتایجی که تاکنون از این اندازهگیری منتشر شده است، حد بالایی برای r است که با نتایج آزمایش «بایسپ 2» کمی اختلاف دارد. انتظار میرود که با انتشار نتایج نهایی ماهواره پلانک که احتمالا در تابستان آینده خواهد بود، اندازهگیری انجامشده گروه «بایسپ 2» یا تایید شود یا در غیراین صورت، کیهانشناسی با چالش جدیدی در این زمینه روبهرو خواهد بود. 1- مدیر فنی طرح رصدخانه ملی ایران 2- دکترای کیهانشناسی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.